Verwende Zweden

Zweden anno 1990. De winkelverkopen zijn met een kwart gedaald, de grenswisselkantoren al twee weken dicht, de beurshandel bedraagt nog maar 10 procent van wat normaal is, inbraken stijgen explosief omdat mensen hun geld niet meer op de bank kunnen zetten. Het bankpersoneel staakt al een week voor een looneis van 21 procent. Zo'n 62.000 bankemployees is daarop door de werkgevers de toegang tot het werk ontzegd. Volgende week gaan honderdduizend gemeenteambtenaren in staking, rijden geen bussen en metro meer, sluiten de operatiekamers van ziekenhuizen, gaan kindercreches dicht.

Dit is Zweden, waarnaar het model is genoemd van de sociale consensus, het geprezen compromis tussen arbeid en kapitaal. In Zweden toont het al een jaar lang vooral zijn schaduwzijde: inflatie (8,5 procent), almaar stijgend tekort op de betalingsbalans (40 miljard kronen), vrijwel tot stilstand gekomen investeringsgroei, bijna drie keer zo hoge arbeidskosten (per eenheid produkt) als elders, van alle Oeso-landen de op een na laagste economische groei. Ook laag is de officiele werkloosheid: 55.000. Liefst 500.000 Zweden zijn als vutters en arbeidsondergeschikten ondergebracht in andere statistieken, waar het beter toeven is dan op de strenge arbeidsmarkt met haar rechten en plichten.

Het tekort aan personeel heeft de Zweedse arbeidsmarkt zwaar overspannen gemaakt en de vakbonden een ijzersterke positie verschaft in de loononderhandelingen met de werkgevers. De machtige bonden kunnen hun eisen almaar opschroeven.

Vorig jaar leidde het plan de pensioenleeftijd te verhogen nog tot een wilde staking onder het treinpersoneel. Dit keer staan de bonden niet langs de kant. Ze hebben het initiatief genomen tot het grootste arbeidsconflict in tien jaar dat het land van het consensus-model dreigt te ontwrichten. Doelwit zijn de vitale schakels in de economie, zodat de rest als vanzelf moet volgen en de economie vrijwel stil komt te liggen.

Vorig jaar zomer pleitte het Zweedse ministerie van arbeid voor een wijziging van het sociale verzekeringssysteem die 'terugkeer in het arbeidsproces' vergemakkelijkt. Meer kindercreches, zodat meer vrouwen een baan zoeken (85 procent van de vrouwen heeft al een baan), verbetering van de arbeidsomstandigheden en nog wat van zulke lieve plannetjes. Er moet wat gebeuren, riep de Zweedse minister van arbeid, mevrouw Ingrid Thalen uit, want alleen al het aantal werknemers dat met de vut gaat zal de komende jaren in groei verdubbelen. Dit keer wil zij de nieuwe wet uitstellen die het aantal weken vakantie voor alle werknemers uitbreidt naar zes.

Minister van financien Kjell- Olaf Feldt heeft vandaag in het parlement een loon- en prijsstop voorgesteld en voor het eerst wordt gedacht aan het tegengaan van misbruik van sociale voorzieningen die zoveel Zweden hebben aangespoord zich langdurig ziek te melden.

Intussen mort de Zweedse consument over zo veel ongerief. Geld van de bank kan hij niet halen, winkels weigeren creditcards te accepteren, sommige geven zelfs een 20 procent stakingskorting als de klant met cash betaalt of sluiten leningen af met hun klanten. Tot nu hebben de ondernemers de bankstaking overleefd, maar sommige vrezen voor een plotselinge kettingreactie die het hele leverancierssysteem lamlegt. Vorig jaar probeerde de sociaal- democratische regering met een versoberingsprogramma van 20 miljard kroon de oververhitte economie af te koelen. Dat is ten dele gelukt, de economie groeit nauwelijks nog. Het heeft de arbeidsmarkt ongemoeid gelaten, die is nog steeds overspannen. En daar schuilt de kern van het Zweedse probleem: een bedrieglijk lage werkloosheid en honderdduizenden Zweden die met gulle rechten buiten de arbeidsmarkt worden gehouden.

    • Paul Friese