Spanning en verwarring tekenden World Economic Forum in Davos Een wereld zonder zekerheden

Sneeuw was er nauwelijks tijdens het gisteren afgesloten World Economic Forum in Davos, maar opwinding genoeg. Bijna alle Oosteuropese landen hadden zware delegaties gestuurd, om te vertellen van hun zorgen, hun blijdschap en vooral van hun plannen. De 800 luisterende politici, ondernemers en bankiers (entreegeld voor gewone deelnemers f. 14.000) kregen navrante verhalen te horen.

Geen zelfkastijding in communistische stijl, maar treurige, emotionele analyses van vastgelopen maatschappelijke systemen. Het was soms adembenemend om mensen als Jaruzelski te horen over de Duitse hereniging of Marian Calfa, premier van Tsjechoslowakije, over de terugtrekking van Russische troepen. De Tsjechen willen dat voor het eind van het jaar, maar de Sovjets vinden die tijd te kort.

'Ons antwoord is', zei Calfa met zware stem, 'jullie zijn in een nacht gekomen, dan moeten elf maanden om weg te gaan genoeg zijn.'

Veel ministers en premiers kenden elkaar niet, en het pikante in hun contacten was dat de helft van hen waarschijnlijk binnen een half jaar na verkiezingen weer is verdwenen. Een Hongaar liet al berichten dat hij niet kon komen omdat hij was afgezet. Andere berichten zeiden dat hij minister-president was geworden. In de ban De Sovjet-delegatie was indrukwekkend door somberheid.

Vice-premier Abalkin, normaal een man met het charisma van een walrus, was ontoegankelijk en gespannen. In zijn gezelschap waren wat eerste plaatsvervangende ministers, onder anderen die van industrie en goudverwerking, verantwoordelijk voor 1250 produkten zoals hij trots vertelde. Toen hem werd gevraagd of dat niet veel was voor een man, antwoordde hij dat zijn collega van defensie ook ijskasten ging maken.

De Sovjet-functionarissen, gespannen en even ontoegankelijk als voor de perestrojka, waren zichtbaar in de ban van wat er in Moskou gebeurde. Even gespannen en somber maar openhartig waren een paar onafhankelijker figuren, zoals professor Nikolai Shemelev van het VS en Canada-instituut, en de tragikomische hoofdredacteur van het weekblad Ogonjok, Vitali Korotikh. Geen Rus is optimistisch. De generale indruk die zij geven is dat Gorbatsjov nog een, anderhalf jaar de tijd heeft. Iedereen realiseert zich dat er snel gehandeld moet worden omdat de economische stagnatie toeneemt. Maar er is nog veel weerstand van regionale en plaatselijke kaders, de 'maffia', en van de honderden generaals. Naar schatting zijn er 9 tot 10 miljoen bureaucraten in de Sovjet-Unie. Deze mensen hebben geen kans om, zoals in het Westen, een baan in het bedrijfsleven te krijgen als zij ontslagen worden. Zij raken hun relatief hoge inkomens kwijt, hun privileges, hun macht - ze raken snel op het bestaansminimum of daaronder, net als 40 miljoen andere Sovjet-burgers. Dat enorme leger minimumlijders is een andere reden waarom de overgang naar markteconomie zo moeilijk is. Het stelsel van subsidies en vastgestelde prijzen, dat miljarden roebels kost en elk uitzicht op reele kostprijzen verduistert, kan niet in een klap worden afgeschaft. Dat zal waarschijnlijk leiden tot stakingen en opstand. Shemelev ziet maar een remedie: totale distributie en bestrijding van de enorme zwarte markt. Ook de liberaal denkende Russen in Davos zijn daarom voorzichtiger dan hun collega's in veel Oosteuropese landen, die zich bevrijd voelen en menen offers te kunnen vragen van hun bevolking. Maar iedereen ziet Polen als een somber voorbeeld, ook de Tsjechen en Hongaren: zo moet het niet. Als Shemelev een exponent is van de voorzichtig-progressieven, dan is Vitali Korotikh een man die de vlam in de pan wil doen slaan. Hij is hoofdredacteur van Ogonjok , een weekblad dat in vijf jaar tijd is gegroeid van 280.000 tot viereneneenhalf miljoen abonnees.

Zondag sprak hij nog in Moskou op een vrachtwagen 200.000 betogers toe: dinsdag hield hij een toespraak in Davos, en hij veegde tranen van zijn gezicht bij het applaus. Hij spreekt over de 20 miljoen doden van de nazi-terreur, en de 40 miljoen slachtoffers van Stalin. In kleine kring vertelt hij dat er generaals zijn die verklaren dat het weer gebeurt als het nodig is; hij wil nieuwe Neurenbergse processen om deze wond uit te branden. Cruciaal De Sovjets die willen praten, zijn het erover eens dat Gorbatsjov nu in een cruciale fase is. Tot nu toe heeft hij harmonie nagestreefd, en hij heeft het apparaat briljant bespeeld met beloften, chantage, beloningen en dreigementen. Maar in de vergadering van het Centraal Comite deze week heeft hij de kaarten op tafel gelegd: wie niet voor mij is is tegen mij. Gorbatsjov was uit op harmoniseren en verenigen, nu wil hij splitsing, hij wil duidelijkheid. Als Gorbatsjov wint en het ziet er naar uit dat het gebeurt, dan komt de volgende ronde in maart bij de lokale en regionale verkiezingen. Als hij dan slaagt zijn steun te vergroten is de weg open voor een meer partijen-systeem en radicalere economische hervormingen. Maar zoals ook Korotikh zegt: de meeste arbeiders zijn bang voor de markteconomie want als bedrijven echt efficient gaan werken, verliezen miljoenen Russen hun baan. Daarnaast spelen regionale problemen een rol, uiteraard. Zelfstandigheid van de Baltische landen is mooi en rechtvaardig, maar 40 procent van de bevolking in Estland is Russisch, in Letland is dat percentage nog hoger en in Litouwen zijn er 20 procent etnische buitenlanders. Een detail: in die landen heeft de Sovjet-federatie 50 tot 60 miljard roebels geinvesteerd en hoe betalen zij bijvoorbeeld hun energierekening die nu gesubsidieerd uit de Unie komt? Maar, zo is de opvatting, in redelijk overleg kan zelfstandigheid geregeld worden.

Het Armeens-Azerbajdzjaanse conflict is iets geheel anders, daarvoor heeft niemand een oplossing. Shemelev: 'Het is een historisch, bijna atavistisch probleem. Misschien moeten we het loslaten of isoleren: eindelijk hebben wij ons Noord-Ierland gevonden. Grote natie Helmut Kohl heeft ongetwijfeld de meeste indruk gemaakt in Davos. De bondskanselier straalde zelfverzekerdheid en humor uit en hij werd net niet pompeus. Meer door zijn houding dan door zijn feitelijke uitspraken bracht hij de boodschap over dat: de tijd dat West-Duitsland een economische reus en een politieke dwerg was, is voorbij. De Verenigde Staten hebben Oost-Europa aan ons gedelegeerd, en wij nemen de taak op ons. Wij zullen voor alle Duitsers zorgen langs de Rijn of langs de Donau, maar de niet- Duitsers laten wij niet in de kou staan. Het kwam erop neer dat Duitsland terug is, de Tweede Wereldoorlog is nu definitief voorbij en de hereniging op wat technische kwesties na een feit. Het verbijsterende was, dat alle Oosteuropese functionarissen vriendelijke tot warme sympathie betuigden, inclusief generaal Jaruzelski. Hij zei dat Duitsland een grote natie is, bakermat van de Europese cultuur et cetera. En natuurlijk moet de hereniging via democratische weg geschieden in het grote verband, maar het is een goed idee. Zijn uitspraken waren bijna ontroerend, maar men realiseert zich dat ook de Poolse generaal kredieten nodig heeft van West- Duitsland en hij in concurrentie is met zijn Oosteuropese collega's.

Over Duitsland moet men dan liever geen kritische woorden spreken.

In de wandelgangen liepen veel mensen daarna verwezen rond. Theo Sommer, hoofdredacteur van Die Zeit zei: 'In mijn hele carriere was ik van een ding overtuigd, namelijk dat in het naoorlogse Europa Duitsland verdeeld zou blijven.'

Bestaan er dan geen zekerheden meer in deze wereld? Wedden En zo eindigde de conferentie. Spanning, verwarring, met zakenlieden die willen verkennen en bankiers die bang zijn in een nieuwe schuldencrisis verzeild te raken. Met Oosteuropese managers die al willen verkopen wat zij nog niet hebben. En Kohl, die zo snel mogelijk Oost-Duitsland monetair wil annexeren om de exodus van 50.000 welvaartzoekers per maand te stoppen. In de restaurants werden frivole weddenschappen afgesloten welk Oosteuropees land de beste kansen heeft om economisch gered te worden. De lijst ziet er ongeveer als volgt uit: 1. Oost- Duitsland, het meest vervuilde land ter wereld, maar het is Duits; 2. Tsjechoslowakije en ex-equo Hongarije; 3. Roemenie; 4. op afstand Bulgarije, maar daar weet niemand veel van; 5. op afstand Sovjet-Unie, en ten slotte op nog groter afstand Polen, een sympathiek en cultureel maar betrekkelijk reddeloos land.

    • W. Woltz