Gorbatsjov bedwingt de partij

MOSKOU, 8 febr. - Vijf jaar na zijn aantreden als secretaris- generaal heeft Michail Gorbatsjov de partij eindelijk op de knieen.

Of hij het bij zijn aantreden heeft beseft is zeer de vraag, maar duidelijk is dat hij de afgelopen periode met ijzeren consequentie heeft gewerkt aan het terugdringen van de allesoverheersende en verstikkende rol van het bureaucratische apparaat dat door Stalins meesterhand is gecreeerd en door Brezjnev en de zijnen tot grote hoogte is geperfectioneerd. Er komt een einde aan 72 jaar ongebreideld machtsmonopolie en het is een revolutie zonder bloedvergieten geweest. De partij doet nu zelfstandig en vrijwillig afstand van haar leidende positie in de maatschappij, zij zal voortaan op eigen kracht moeten dingen naar de gunst van de kiezers, zij zal concurrentie moeten dulden van andere partijen en haar politiek, als elke serieuze partij, moeten laten bepalen door wat er leeft onder de bevolking. Hoe heeft hij het voor elkaar gekregen? De eerste grote klap voor de partij kwam met de verkiezingen voor het Congres van Volksafgevaardigden in maart vorig jaar. De partij leed grote verliezen en Boris Jeltsin, wegens zijn kritische houding uit de partijtop verwijderd, maakte zijn grote come back in Moskou. Die terugkeer had hij niet zozeer aan zijn persoonlijke kwaliteiten te danken alswel aan de grote behoefte van de bevolking om de partij een hak te zetten.

Vervolgens kwam de verrassing van het eerste Congres van Volksafgevaardigden, een dagenlang durend requisitoir tegen 72 jaar communistisch wanbeleid. Daarna begon de Opperste Sovjet zijn taak langzamerhand serieus te nemen en hij ontwikkelde zich tot een parlement met een aantal goede politici, die zich steeds minder gelegen lieten liggen aan het heilige huisje van de CPSU. Steeds luider werd de kritiek op de ondoorzichtige manier van besluitvorming binnen de partijgremia en op de lage kwaliteit van het afgeleverde werk. Maar de doodklap was de revolutie in Oost-Europa, waar de ene communistische partij na de andere van het toneel werd gevaagd en in een hoog tempo overal alternatieve partijen ontstonden. Dit alles werd door het televisiejournaal zonder commentaar maar betrekkelijk objectief en uitvoerig getoond, zodat het steeds moeilijker werd vol te houden dat de bevrijding die voor Oost-Europa werd toegejuicht voor de Sovjet- Unie niet was weggelegd. De Litouwers komt de eer toe Gorbatsjov de laatste stoot te hebben gegeven met hun beslissing zich onafhankelijk te verklaren van de CPSU. Het argument dat ze daarvoor gebruikten was een duidelijk signaal: de hervorming in de partij loopt wanhopig achter op de hervormingen in de maatschappij en als we deze stap niet zetten halen we het voorjaar niet. Gorbatsjov heeft de Litouwers met zijn reis naar Vilnius niet van hun plannen kunnen afhouden.

Het is trouwens ook helemaal niet uitgesloten dat Gorbatsjov de 'Litouwse crisis' heeft gebruikt om de beslissing door te drukken. Hij moet zich in Litouwen eens te meer hebben gerealiseerd dat de CPSU wel eens uiteen zou kunnen vallen in vijftien afzonderlijke partijen als hij niet opnieuw zou proberen het initiatief naar zich toe te trekken. Een zekere afgunst was in ieder geval duidelijk op zijn gezicht te lezen toen hij in Vilnius werd geconfronteerd met zijn ideaal: een communistische partij met nieuw elan en een eerste partijsecretaris (Brazauskas) die de populairste politicus is in zijn land. Pag.5: Vervolg Het ontwerpprogramma werd met slechts een stem tegen en een onthouding aangenomen. Tegen stemde Boris Jeltsin, die het niet radicaal genoeg vond. Behalve de beslissing om het partijcongres naar eind juni te vervroegen, keurde het Centraal Comite ook het voorstel goed om voor het congres partijverkiezingen te houden op alle niveaus. Ook dit is een overwinning voor Gorbatsjov, want veel sprekers pleitten voor uitstel van de verkiezingen tot na het congres. Deze verkiezingen zullen resulteren in een complete vernieuwing van de partijkaders, en er kan geen twijfel over bestaan dat de conservatieven een grote nederlaag zullen leiden. De partij verklaarde zich ook voorstander van het invoeren van een volwaardige presidentsfunctie. Hoe die functie moet worden omschreven en vastgelegd is een zaak van de Opperste Sovjet, aldus Jakovlev. De functie van secretaris-generaal wordt vervangen door een gewone partijvoorzitter met twee vicevoorzitters. Het politburo zal worden omgevormd in een uitvoerend comite van de partij, dat waarschijnlijk presidium zal gaan heten; het mag zich niet meer met staatszaken bemoeien. 'Het politburo moet de processen binnen de partij besturen, maar niet in de staat. We gaan toe naar een echte scheiding van functies en verwijderen ons van dogmatisme', aldus Jakovlev.

Het politburo was tot op heden het belangrijkste machtsorgaan in het land, maar het afgelopen jaar was al een geleidelijke overgang van besluitvorming naar de Opperste Sovjet en met name het presidium daarvan waar te nemen. 'De partij mag geen kopie zijn van de staatsorganen. Wij kunnen wel voorstellen doen, maar de maatschappij beslist zelf of ze daarmee instemt', zei Jakovlev. Hij ontkende dat de historische beslissingen van het plenum zijn ingegeven door de stormachtige gebeurtenissen in Oost-Europa, al was het alleen maar omdat in de meeste Oosteuropese landen al jarenlang een meerpartijensysteem bestond. 'Ons land bevindt zich in een heel moeilijke situatie en elk proces moet in elk concreet land op zijn eigen manier rijpen'.

De kwestie-Litouwen is, zoals te verwachten was, voorlopig in der minne geschikt. Hoewel het Centraal Comite de Litouwse partij veroordeelt omdat zij 'de eenheid van de CPSU doorbreekt en grote schade toebrengt aan de vernieuwingsprocessen van de Sovjet-federatie' en belooft de Litouwse 'horizontalen', die de CPSU zijn trouw gebleven in alle opzichten, dus ook financieel en materieel, te zullen steunen, roept de CPSU de Litouwse communisten nogmaals op tot bezinning te komen en deel te blijven nemen aan de voorbereidingen voor het 28ste partijcongres. In feite vraagt de resolutie de Litouwers slechts 'tot het 28ste partijcongres van de CPSU de beslissingen van het 20ste partijcongres van de Litouwse communistische partij op te schorten op dat onderdeel dat het programma en de statuten van de CPSU betreft'.

Gaan de Litouwers daarmee akkoord dan kunnen zij zelfs hun gedelegeerden naar het partijcongres sturen. Volgens Andrej Girenko, secretaris van het Centraal Comite, vindt op dit moment in Litouwen een referendum plaats onder de communisten. 35.000 partijleden hebben zich uitgesproken voor de Moskougetrouwe partij, 70.000 voor de onafhankelijke partij, maar ongeveer 100.000 communisten hebben nog geen beslissing genomen. 'Als de LCP niet op haar besluiten terugkomt dan zullen we haar beschouwen als een communistische partij buiten het verband van de CPSU', aldus Girenko op de persconferentie. Hoewel er uit conservatieve hoek veel verzet bestond tegen de plannen van Gorbatsjov is volgens een van de leden van het Centraal Comite, de Estse premier Indrek Toome, de uiteindelijke tekst van het programma aanzienlijk radicaler geworden in vergelijking met het ontwerp.

Toome sprak van een historisch moment omdat de Litouwse communisten niet in de ban waren gedaan en het bestaan van twee communistische partijen in de Sovjet-Unie door Moskou de facto is erkend. Gorbatsjov heeft bij de stemming handig gebruik gemaakt van de ongeveer driehonderd gasten van het plenum, die door het Centraal Comite - dat op dit moment 249 leden en 108 kandidaat-leden kent - gemachtigd werden aan de stemming deel te nemen. Tegen de verwachting in zijn er in het politburo geen personele wijzigingen geweest en heeft de conservatieve leider Jegor Ligatsjov zijn plaats behouden. Jakovlev zei desgevraagd dat dat onderwerp niet op de agenda had gestaan. Als echter het politburo inderdaad een zuiver intern partijbestuur gaat worden dat zich niet meer met staatszaken mag bemoeien, wordt de personele bezetting van het politburo ook van ondergeschikte betekenis worden.

    • Laura Starink