Breuk in Sovjet-partij op congres mogelijk

Een van Sacharovs laatste politieke daden was zijn pleidooi voor afschaffing van artikel 6 van de grondwet. Op het laatste Congres van Volksafgevaardigden, in december vorig jaar, kwam dat punt er tot grote teleurstelling van velen niet door. Gorbatsjov bagatelliseerde het belang van het grondwetsartikel en van een meerpartijensysteem, en hij deed dat niet voor niets. De dringende noodzaak van een herziening van artikel 6 was hem toen allang duidelijk, maar er was hem veel aan gelegen om de partij zelf de voor haar zo pijnlijke beslissing te laten nemen. Had het volkscongres de partij op de knieen gedwongen dan zou het verzet op het plenum waarschijnlijk aanzienlijk feller zijn geweest. Nu vraagt de partij met een groots gebaar de Opperste Sovjet om artikel 6 te amenderen. Gorbatsjov had zich terdege op het plenum voorbereid. Kranten en tijdschriften schreven al wekenlang in de door hem voorgestane richting. Kort voor het plenum verbroederde hij zich nog even met een delegatie van mijnwerkers, die door hem prompt voor het plenum werd uitgenodigd om wat geluiden 'van de basis' te laten horen - de basis is al heel lang voor afschaffing van artikel 6 en sommige stakende mijnwerkers hadden er zelfs een politieke eis van gemaakt. Er was trouwens een grote groep geinviteerden op het plenum die aan de stemming hebben deelgenomen en de afloop waarschijnlijk aanzienlijk hebben kunnen mee bepalen. Zondag liet Gorbatsjov welwillend een massale betoging toe aan de muur van het Kremlin, bedoeld als waarschuwing aan conservatieve leden van het Centraal Comite met slechte bedoelingen. En zie: op het plenum durfde zelfs Jegor Ligatsjov zich niet uit te spreken tegen afschaffing van het gewraakte artikel. Nu de weg naar een meerpartijensysteem open ligt doemen er onmiddellijk tal van nieuwe problemen op. Premier Ryzjkov zei dat er in het land in feite al een meerpartijensysteem bestaat en dat debatteren hierover dus neerkomt op het intrappen van een open deur.

Dat is maar ten dele waar. De Baltische republieken zijn de enige drie waar echt gesproken kan worden van partijen- in-wording en dat komt omdat de communistische partijen zich daar allang bij de realiteit hebben neergelegd. Uit de Volksfronten, die als kweekbak voor politiek talent hebben gediend, splitsen zich nu partijen en partijtjes af en begin dit jaar vond in Tallinn het eerste landelijke congres van de sociaal-democratische beweging plaats.

In de rest van het land bestaan wel ontelbare politieke groepen en groepjes, maar omdat ze tot op heden niet wettelijk geregistreerd kunnen worden leiden ze een schimmig bestaan dat eerder doet denken aan de Amsterdamse kraakbeweging.

Nergens is het hebben van een 'apparaat' zo belangrijk als in de Sovjet-Unie, waar je zonder toestemming van de autoriteiten nog niet eens een kopieerapparaat kunt aanschaffen en je immense bedragen aan smeergeld moet betalen voor een eenvoudig kantoortje in de binnenstad. Voeg dit bij een groot gebrek aan politieke ervaring en het is voor de partij met haar enorme organisatorische voorsprong heel misschien nog niet te laat om zich staande te houden. Er is in ieder geval op dit moment nog geen echt landelijk alternatief voor de communistische partij in zicht. Wat dit betreft is de Sovjet-Unie absoluut niet met Oost-Europa op een lijn te stellen. Het 28ste partijcongres wordt vervroegd naar eind juni en dat congres zal van beslissende betekenis zijn voor de partij. Het is niet uitgesloten dat er tijdens het congres een splitsing in de partij zal plaatshebben tussen radicalen en conservatieven. Beide stromingen zijn al in de kiem aanwezig, de radicalen in het 'Democratisch Platform', een oppositionele fractie die twee weken geleden haar eerste landelijke bijeenkomst hield, de conservatieven bijvoorbeeld in de Vereniging van Werknemers en in conservatieve bolwerken als het Leningradse partijcomite onder leiding van Boris Gidaspov.

De radicale vleugel zou zich dan betrekkelijk snel kunnen omvormen tot een sociaal-democratische partij. Dat proces zou nog versneld kunnen worden wanneer de communistische partijen van de andere Unierepublieken het Litouwse voorbeeld volgen: uit de CPSU stappen met behoud van infrastructuur. Voor de Sovjet-Unie zou dat waarschijnlijk de makkelijkste overgang zijn naar een meerpartijensysteem. Jammer dat Sacharov deze overwinning niet meer heeft mogen meemaken.