7 februari 1990

DE COMMUNISTISCHE partij van de Sovjet-Unie doet afstand van haar machtsmonopolie, een overwinning voor Gorbatsjov. Dit is een kop in een Amerikaanse krant vanmorgen die even de adem doet stokken: De leider van de communistische partij heft het machtsmonopolie van zijn partij op en dat heet een overwinning. Zo is het echter wel en het illustreert de verbluffende weg die Gorbatsjov heeft afgelegd. Onder leiding van haar secretaris-generaal, tevens voorzitter van de Opperste Sovjet en als zodanig staatshoofd, heeft 's werelds langst regerende communistische partij, heeft deze zelfbenoemde voorhoede die sinds haar ontstaan het historische, wetenschappelijke, culturele, revolutionaire en ieder ander denkbaar gelijk opeiste, zichzelf gelijkgeschakeld met elke denkwijze, politieke analyse en maatschappelijke doelstelling die zich thans of in de toekomst presenteert. Het ancien regime heeft zichzelf onthoofd om vervolgens als een van de entiteiten in het nieuwe pluralisme een reincarnatie te kunnen beleven. De eerste gedachte die opkomt bij het kennisnemen van deze daad van onontkoombare zelfverloochening is dat de Sovjet-samenleving, ondanks de benarde materiele toestand waarin zij verkeert, veel verder is ontwikkeld dan wordt aangenomen. Nood zet aan tot systematische en bestuurlijke transplantaties, maar in de geschiedenis van de mensheid is de diepste ellende chronisch aanwezig. Nood alleen kan daarom niet een bevredigende verklaring bieden voor wat er gebeurt.

De traditionele kijk op Rusland en op de Sovjet-Unie zal moeten worden bijgesteld. Hier is langs de ons overigens bekende weg van industrialisatie, verstedelijking en voortschrijdende massacommunicatie een samenleving ontstaan die de in eigenwaan verstrikte en door eigenbelang voortgedreven machthebbers van gisteren niet langer tolereerde. Hoe vervreemdend en soms beangstigend glasnost, de nieuwe vrijheid, dikwijls zal zijn, haar succes heeft Gorbatsjov een platform geschonken, heeft hem het pleit doen winnen en heeft de argumenten van zijn tegenstanders krachteloos gemaakt. GORBATSJOVS ONDERNEMING omvat intussen beduidend meer dan een bijstelling van oude dogma's, dan herstructurering van een vastgelopen maatschappelijke orde. Met zijn besluit van gisteren heeft het Centrale Comite afscheid genomen van het existentiele leerstuk van de partij. De stellingen van het leninisme zullen van nu af aan slechts geldig zijn voor hen die zich daaraan willen onderwerpen, zij zullen invloed hebben voor zover en zolang zij door middel van het getal maatschappelijke betekenis hebben. Maar hiermee is nog niet alles gezegd. De operatie snijdt dieper.

Gorbatsjov leidt een samenleving, waarvan ooit slechts een niet meer als zodanig bestaande elite in aanraking is geweest met de culturele veelvormigheid van het Westen, het tijdperk van het politieke pluralisme binnen.

Er is reden voor vertrouwen, maar ook voor voorzichtigheid. Mogelijk niet omdat alsnog een dogmatische restauratie zou dreigen. Eerder omdat in de nieuwe vrijheid andere totalitaire monsters de kop zouden kunnen opsteken - gevoed door extreem nationalisme en religieus fanatisme. Maar de proef op de som kan nu worden genomen. De burgers van de Sovjet-Unie krijgen hun eerste democratische kans. De draad die met de revolutie van 1917 werd afgebroken, kan worden opgepakt. 7 november 1917 staat in de schoolboeken, misschien 7 februari 1990 straks ook.