Critici Gorbatsjov op plenum lijken in de minderheid

MOSKOU, 7 febr. - Ondanks soms felle kritiek op de partijleiding binnen het Centraal Comite, dat zijn plenum met een dag heeft verlengd, liet het zich vanmiddag aanzien dat Gorbatsjov voldoende steun krijgt voor zijn hervormingsprogramma voor de partij, met name voor de afschaffing van de grondwettelijk vastgelegde leidende rol van de partij.

Na de stemming over het programma voor het partijcongres moet het Centraal Comite zich vandaag nog uitspreken over de afscheiding van de Litouwse communistische partij. Het conservatieve politburolid Jegor Ligatsjov zette gisteren de tegenaanval tegen Gorbatsjov in, maar zijn rede was, hoewel fel van toon, toch vooral defensief van aard. Ligatsjov sprak zich niet uit over artikel 6 (dat de leidende rol van de CPSU in de Sovjet-maatschappij vastlegt), een stilzwijgen dat kan worden geinterpreteerd als instemming of als gehoorzamen aan de partijdiscipline.

Wel nam hij krachtig stelling tegen een vereniging van de beide Duitslanden, waar hij een parlementair debat over vroeg. Volgens Ligatsjov komt eenwording 'feitelijk neer op een opslokken van de DDR'.

We moeten voorkomen dat een herziening van de naoorlogse grenzen aan de orde wordt gesteld en 'geen nieuw Munchen toelaten', zei Ligatsjov. Gorbatsjov heeft zich tijdens het bezoek van de Oostduitse premier Hans Modrow vorige week al bij een vereniging van de Duitslanden neergelegd.

Ligatsjov sprak zich ook uit tegen het invoeren van privebezit en vond het nodig een referendum te organiseren over dit ideologisch gevoelige onderwerp. Hij beschuldigde het politburo en het Centraal Comite van 'ernstige missers en fouten' en waarschuwde tegen het gevaar van nationalisme, separatisme en antisocialisme.

'Destructieve krachten brengen de maatschappij de dreiging van chaos en verwoesting, van morele en fysieke terreur', aldus Ligatsjov. Hij vond dat in het congresprogramma duidelijke garanties moesten worden opgenomen voor handhaving van de eenheid van de partij en voor maatregelen tegen partijleden die tevens lid zijn van 'antisocialistische en nationalistische' organisaties - een hint naar de communisten, met name in de Baltische landen, die hun partijlidmaatschap combineren met werkzaamheden in de Volksfronten. De rede van Ligatsjov, die veelvuldig door applaus werd onderbroken, werd ruimschoots gepareerd door de politburoleden Sjevardnadze, Medvedev en Ryzjkov, die met kracht wijziging van artikel 6 bepleitten en Gorbatsjov verdedigden. Pag.5: Vervolg 'Het machtsmonopolie (van de partij) heeft het politieke leven, dat bestaat uit onderling op elkaar inwerkende politieke krachten, vernietigd', zei Sjevardnadze, die Gorbatsjovs 'titanenarbeid' prees. 'En laat men de perestrojka niet de schuld geven van de afbraak van de politieke structuur van Europa. Zij is doorbroken door de wil van de volkeren die zich niet meer konden verzoenen met dwang.'

Sjevardnadze was de enige die zich openlijk uitsprak over de afscheiding van de Litouwse communisten. Hij bond hun wel op het hart zich goed te realiseren waar ze mee bezig zijn. 'Wat we in de republieken nodig hebben is voor alles stabiliteit.'

In sommige toespraken worden zeer scherpe aanvallen op de partijleiding gedaan. Zo vond de plaatsvervangende partijleider van Kazachstan, Anoefrijev, overigens wel een voorstander van een meerpartijensysteem, dat 'het huidige Centraal Comite en politburo niet voldoende autoriteit meer hebben voor het nemen van wezenlijke beslissingen'. Hij wilde ook hen die 'de verstoring van de eenheid in de partij en de gebeurtenissen in Oost-Europa' op hun geweten hebben, ter verantwoording geroepen zien.

Toch is de algemene teneur van de toespraken constructief en sprak de meerderheid van de sprekers zich op de een of andere manier uit voor een wijziging van artikel 6. Meer onenigheid bestaat over de nieuwe inhoud van het begrip 'democratisch centralisme': hoe bindend besluiten van hogerhand moeten zijn voor de lagere partijcellen, of fractievorming is toegestaan en wat de eenheid van de CPSU betekent. Velen gaven ook hun mening over een nieuwe inhoud van het presidentschap. Op dit moment is de president formeel voorzitter van het presidium van de Opperste Sovjet, een functie die in de wet heel vaag omschreven is en weinig inhoud geeft. Velen zijn overtuigd dat, met name in een crisistijd als deze, een president met grote volmachten een absolute noodzaak is. 'Wie moet er op de rode knop drukken in geval van een atoomoorlog', vroeg een spreker zich gisteren af. Steeds meer partijleden zijn voorstander van directe presidentsverkiezingen. Nu wordt de president door het Congres gekozen. De openheid rondom het cruciale plenum is gering: het speelt zich achter gesloten deuren af. Hoewel de Pravda teksten van de redevoeringen afdrukt, gebeurt dit met grote vertraging en het televisiejournaal toont voortdurend gefrustreerde journalisten die proberen leden van het Centraal Comite bij de uitgang van het Kremlin te vangen en hun een paar uitspraken te ontlokken.

    • Laura Starink