Moskovieten zijn het woord perestrojka beu

Toen Helmut Schmidt vorig jaar bij Michail Gorbatsjov in Moskou op bezoek was vroeg Gorbatsjov hem: 'Mijnheer Schmidt, als u in mijn plaats was, wat zoudt u doen?' 'Emigreren naar Canada', zei Schmidt zonder aarzeling en het verhaal wil dat de heren daarna vrolijk lachten om de goede grap. Zo grappig was Schmidts antwoord alleen niet.

Het was meer ad rem dan hij misschien zelf besefte. Tijdens een bezoek van een paar weken aan Moskou vielen mij drie dingen op die het bon mot een diepere betekenis gaven. Ten eerste het gebrek aan populariteit van Gorbatsjov onder gewone Russen en de scherpe kritiek op zijn beleid bij zijn natuurlijke bondgenoten: de intellectuelen. In Canada zou Gorbatsjov waarschijnlijk makkelijker tot regeringsleider gekozen kunnen worden dan in de onder schaarste en middelpuntvliedende krachten lijdende Sovjet-Unie. De gewone Russen die ik heb ontmoet (dus niet de nomenklatoera of dissidenten) kunnen het woord perestrojka niet meer horen. 'Het is een kreet die niets betekent', zei een arts die met vrouw en drie kinderen in een kamer woont en zijn keuken moet delen met de buren. Alle hoop op verbetering van hun levensomstandigheden heeft hij opgegeven. Volgens hem is de top niet geinteresseerd in het lot van de massa. Het systeem van privileges is nog steeds onaangetast, zei hij, en hij wees naar de overkant waar ruime, nieuwe flats waren gebouwd, die voor de helft in bezit waren genomen door de nomenklatoera en voor de andere helft door mensen met connecties. Het artsengezin, met 3,5 vierkante meter woonruimte per gezinslid, was ervoor niet in aanmerking gekomen. Ook comfortabeler levende Russen leken het hiermee eens, al uitten ze zich soms minder bitter en opstandig. Eerder apathisch en mismoedig.

Allen zeiden met zoveel woorden: onze autoriteiten hebben altijd grote woorden gebruikt en gelogen. We geloven niets meer voordat we het zien. I n intellectuele kring overheerste te leurstelling over de situatie. Gorbatsjov heeft een heleboel kansen voorbij laten gaan om de conservatieven uit te rangeren en een radicaal hervormingsprogramma door te voeren, zo zei men. Maar misschien is het nog niet te laat. Een prominente commentator, overigens lid van de communistische partij, droeg me zijn persoonlijke hervormingsprogramma voor: federalisering van het rijk, of wel regionale onafhankelijkheid van Baltische en andere minderheidsstaten, het toelaten van meer politieke partijen, de terugtrekking van de communistische partij uit de overheid en beperking tot partijwerk, invoering van prive-eigendom. Volgens hem zou een overweldigende meerderheid van de 19 miljoen partijleden dit programma steunen. 'De apparatsjiks met de baantjes en de privileges houden alles tegen, maar zij beginnen bang te worden want links en rechts in het land worden partijsecretarissen de laan uitgestuurd.'

(Wel sprak hij somber over de verdubbeling van salaris die de partijfunctionarissen kort geleden hebben gekregen; officieel omdat de lagere functionarissen door de perestrojka nu grotere verantwoordelijkheden moeten dragen.) Onder intellectuelen is een tweede argument te horen waarom Gorbatsjov misschien in Canada beter op zijn plaats zou zijn. Hij is, volgens sommigen, een geniale Westerse politicus, een handige bespeler van de macht, altijd compromissen sluitend tussen links en rechts, een politieke evenwichtskunstenaar van grote klasse, die in een parlementaire democratie prachtig zou functioneren. Maar als koene hervormer schiet hij te kort. Hij blijft maar laveren en schipperen en intussen verandert er niets, aldus meer dan een supporter van Gorbatsjov uit de intelligentsia. Fair is dit niet. Wie de Sovjet-Unie uit de tijd van Brezjnev kent, ziet dramatische veranderingen: de onafhankelijkheid van de pers, de mogelijkheid te demonstreren, de verruiming van het emigratiebeleid, de discussie over ecologie, de restauratie en heropening van kerken. Te veel om op te noemen. Allemaal niet zonder schoonheidsfouten en gebreken, maar toch grote en ingrijpende veranderingen.

De hele wereldpers heeft bericht over de opening van een McDonald's op het Poesjkinplein. Zeker een memorabel feit. Maar wat werkelijk verbluft op dit plein zijn de drommen mensen die er komen demonstreren of er allerlei krantjes komen kopen: de 'anti-Pravda', of het blad van de Litouwse christenen, of een stencil tegen de KGB of een ander alternatief vlugschrift. Naast een groot aanbod van kranten en bladen als Moscow News of Ogonjok. Een Atheneum in Moskou. D e scepsis van de intellectuelen richt zich eigenlijk op het meest wezenlijke van Gorbatsjovs perestrojka: de 'Umwertung aller Werte', die het voetstuk vormt van het beleid. Tatyana Zaslavskaya, directrice van het nieuwe instituut voor publieke opinie en een belangrijke stem in het hervormingsproces, definieert perestrojka in de eerste plaats als een herstructurering van het maatschappelijke waardenstelsel. De belangen van staat en partij moeten niet meer op de eerste plaats staan, maar de 'eeuwige waarden': vrede, de kwaliteit van het bestaan, sociale rechtvaardigheid, keuzevrijheid voor het individu, zelfverwezenlijking van de mens. De Sovjet-mens moet zichzelf niet langer zien als een object van overheidshandelen (vaak willekeur), maar als een vrij mens in een rechtsstaat, voor wiens optimale ontwikkeling als individu de overheid de best mogelijke omstandigheden moet scheppen. De introductie van een rechtsstaat, van de 'rule of law', is volgens prof. Koedryavtsev in het in Amerika verschenen boek 'Perestrojka 1989' daarom een van de hoekstenen van het nieuwe bouwwerk. Hij citeert in dit verband nog wel Marx, Engels en Lenin, maar hij verhult niet dat de stamboom van het 'rule of law- denken' met Kant, Locke, Montesquieu en de oude Romeinen in het Westen staat. En dat een rechtsstaat noch in het tsaristische Rusland noch in de Sovjet- Unie ooit werkelijkheid is geworden. 'Persvrijheid, parlementaire democratie, rechtsstaat zijn Westerse uitvindingen', zegt dan ook mijn oude Russische vriend de socioloog en zijn op dat van Solzjenitsyn lijkende hoofd laat hij nog dieper tussen zijn schouders zakken. 'Macht heeft hier altijd de dienst uitgemaakt in plaats van recht. Alle machtigen in de Russische geschiedenis, of het nu monsters waren of verlichten, hebben de wet aan hun laars gelapt. Zij waren eigenlijk de eerste criminelen van het bestel.'

Zijn stelling is dat waar Gorbatsjov en zijn medestanders nu mee bezig zijn een breuk met de hele Russische geschiedenis betekent, niet alleen maar met 70 jaar communistische dictatuur. Hij is en blijft daarom sceptisch over de kansen van perestrojka. Net als een van de oudste en best bekende dagbladcommentatoren die op zijn best een lange moeizame weg ziet voordat de Sovjet-Unie ooit een functionerende democratie en een uitgebalanceerde, gemengde markt-economie Westeuropese stijl zal hebben. Hij is nog niet helemaal zonder hoop, maar hij beschrijft zichzelf wel als pessimistischer dan vier jaar geleden. Het volk is apathisch en lui, de apparatjiks vechten voor hun privileges en de leiding is verlamd door alle oude conservatieve heren die er nog in zitten, somt hij bondig op. Bij de vooruitstrevende kranten is de gemiddelde leeftijd ter redactie nu 35, zegt een van zijn collega's. In het politburo is Gorbatsjov met zijn 58 jaren nog altijd de jongste. Is het perestrojka-beleid al mislukt, zoals overal in Moskou te horen is? Heeft Gorbatsjov geen strategisch doel en laveert hij maar vrij doelloos van links naar rechts? Is de Moskouse werkelijkheid van het ogenblik alleen maar modder op straat, grauwe gebouwen, lege winkels en demonstraties van minderheden die hun eigen staat willen hebben en los willen breken uit de Unie, waarin de gehate Russen de dominerende macht zijn? Is Gorbatsjov gedoemd te mislukken omdat hij de macht van de communistische partij zoveel mogelijk intact wil laten en er alleen maar op uit is het tegenwoordige bestel produktiever te maken? Zullen rechtse krachten binnenkort de macht grijpen om orde op zaken te stellen en te voorkomen dat de Balten, de Armeniers, de Azeri, de Georgiers, de Oekrainers enzovoorts uit de Unie weglopen? O ver al deze vragen wordt druk gedis cussieerd en de antwoorden lopen behoorlijk uiteen. Twee dingen vallen op in die discussies: het ontbreken van zelfverzekerde uitspraken als 'Gorbatsjov wil dit' of 'Gorbatsjov denkt dat', waarmee zogenaamde experts in het Westen steeds weer aankomen. Dat perestrojka en glasnost onvermijdelijker leiden naar een meer-partijenstaat en een markt-economie, als er niet met geweld een halt wordt toegeroepen aan de ontwikkeling, staat voor een heleboel mensen vast.

Maar of Gorbatsjov daarbij de stuurman is aan het roer van een schip op koers of koetsier op de bok van een karos met op hol geslagen paarden, dat weet niemand. Een intimus van Gorbatsjov zegt dat hij zeker een rechtsstaat, een meer-partijendemocratie en een sociale markt-economie als einddoel voor ogen heeft, maar de weg erheen is modderen. Deze zelfde bron verklaart het lage tempo van werkelijke veranderingen met Gorbatsjovs wens om tot elke prijs bloedvergieten te vermijden. In Azerbajdzjan is dit alvast niet gelukt, maar wie hiervan de schuld draagt is niet duidelijk (In elk geval onder anderen Stalin.). In Moskou is de opvallend eensgezinde mening te horen dat er geen werkelijk alternatief is voor de afscheiding van de indertijd onderworpen 'rand'volkeren. Het enige alternatief zou een rode rand van bloed rondom het Russische hartland zijn en praktisch iedereen is ervan overtuigd dat de leiding in Moskou dit volstrekt afwijst. Het tweede element in alle discussies is angst. Nu niet meer voor de KGB of de Goelag, maar voor geweld, demonstraties, burgeroorlog, voor anarchie en chaos. Na 70 jaar centralisme met harde hand zijn stakingen, demonstraties en onafhankelijkheidseisen voor de meeste Moskovieten geen tekenen van nieuwe mondigheid en democratie, maar voorboden van anarchie en burgeroorlog. 'Vrijheid maakt ons bang', zei een 45-jarige Rus tegen mij. Iedereen boven de 25 zei hij te beschouwen als innerlijk voorgoed beschadigd door stalinisme en brezjnevisme: We moeten wachten tot er een hele generatie in relatieve vrijheid is opgegroeid voordat we burgers hebben die een democratie kunnen schragen. Deze visie lijkt mij te somber. Op veel plaatsen maken de burgers nu al gebruik van hun nieuwe democratische rechten. Partijsecretarissen worden aangeklaagd en iedereen verwacht bij de verkiezingen in maart grote steun voor radicalere hervormers.

Opiniepeilingen door Tatyana Zaslavskaya's instituut geven aan dat elke keer weer een hoger percentage ondervraagden zijn hoop op vrijheid en democratie stelt. H oe dat mogelijk is na 70 jaar com munistische dictatuur? Zonder enige twijfel door het medium televisie. De bevrijdingsgolf in Oost-Europa zou niet zo dramatisch en zo snel het ene regime na het andere omver hebben gekegeld zonder televisie. In de Sovjet-Unie zou het overgrote deel van het volk geen notie hebben van de ontwikkelingen in Moskou, de Baltische landen, Oost-Europa en Afghanistan zonder de televisie. Sinds de glasnost dit medium tot een werkelijke informatiebron heeft gemaakt, volgt de Sovjet-burger dagelijks een cursus in mondigheid, parlementaire praktijk en contemporaine geschiedenis. In elke uithoek van dit immense rijk kan hij zien hoe zich communist noemende tirannen worden afgezet, hoe honderdduizenden in Oost-Europa voor vrijheid te hoop lopen. En hij ziet ook, soms dagen achter elkaar, de hoogste man uit het Kremlin discussieren, argumenteren, pleiten en oreren en lang niet altijd met succes. Hij heeft bovendien vorig jaar het Volkscongres op de beeldbuis kunnen zien, waarbij meer dan eens het bloedige gordijn voor het verleden werd weggetrokken. De televisie, decennia lang dichtgespijkerd door de 'zwarte agenten der stagnatie', is nu het belangrijkste instrument geworden om het perestrojka-proces, dat vroeger generaties zou hebben geduurd, te verhaasten. En wie weet is het ook het instrument dat 'Rusland weer teruggeeft aan Europa', zoals Michael Ignatieff het uitdrukte in het Zaterdags Bijvoegsel van 27 januari. Of het instrument dat, zoals mijn oude vriend de socioloog het zou uitdrukken, 'Rusland eindelijk deel laat uitmaken van de humanistische, democratische tradities van Europa.'

De auteur is oud-hoofdredacteur van NRC Handelsblad.

    • André Spoor