Gorbatsjov maakt weg vrij voor stelsel met meer partijen

MOSKOU, 6 febr. - Michail Gorbatsjov heeft de weg vrijgemaakt voor een meerpartijensysteem in de Sovjet- Unie met zijn voorstel de communistische partij afstand te laten doen van haar leidende positie in de maatschappij. Wanneer het Centraal Comite het door Gorbatsjov gepresenteerde ontwerpprogramma voor het 28ste partijcongres aanvaardt betekent dat het einde van het 72- jarige machtsmonopolie van de CPSU en het begin van een nieuw tijdperk. Een eerste gevolg van de nieuwe koers was vandaag het aftreden van de conservatieve partijchef van Sverdlovsk, Leonid Bobykin.

Er worden nog meer personele veranderingen verwacht. De eerste verslagen van de debatten wijzen op pittige discussies, waarbij Gorbatsjov niet buiten schot bleef. De Sovjet-ambassadeur in Polen, Bobrikov, zei dat 'het mode is al onze rampen aan het verleden te wijten, terwijl die niet het resultaat zijn van de stagnatie van gisteren maar van de perestrojka van vandaag'.

In een duidelijke verwijzing naar Gorbatsjov hekelde Bobrikov de vervlechting van staats- en partijfuncties. Andere sprekers hekelden daarentegen Gorbatsjovs plannen als te vaag en te gematigd. Het partijcongres, gepland voor oktober, zal worden vervroegd tot eind juni of begin juli. Voor het congres moeten op alle niveaus partijverkiezingen worden gehouden om te garanderen dat de gedelegeerden van een ander kaliber zijn dan gebruikelijk. Binnen vier weken moet het Centraal Comite opnieuw bijeenkomen om het ontwerp voor nieuwe partijstatuten te bekijken. Het programma stelt ook wijzigingen voor in de samenstelling van het Centraal Comite en het politburo en wil een nieuwe interpretatie van het democratisch centralisme. Volgens dit principe zijn partijbesluiten van hogere partijorganen bindend voor de basis. Het Centraal Comite moet worden ingekrompen tot 200 man en het politburo moet van samenstelling en functie worden gewijzigd en vertegenwoordigers bevatten van de Unierepublieken. De post van secretaris-generaal moet worden vervangen door die van partijvoorzitter. 'Ons ideaal is een humaan, democratisch socialisme', zo zegt het discussiestuk voor het komende congres. De partij, aldus Gorbatsjov gisteren, 'kan haar rol van avant-garde slechts vervullen als democratisch erkende macht. Dat betekent dat haar positie niet moet worden opgedrongen door middel van constitutionele legalisering'.

Daarmee haalde hij in feite een streep door artikel 6 van de grondwet, dat de leidende rol van de CPSU in de Sovjet-maatschappij vastlegt. 'De CPSU zal uiteraard vechten voor een leidende positie, maar strikt binnen het raamwerk van het democratische proces.'

Pag.5: Vervolg Een logisch vervolg van deze gedachtengang is dat in de toekomst in de Sovjet-Unie ruimte moet zijn voor meer partijen. De CPSU is volgens Gorbatsjov bereid de dialoog aan te gaan met alle organisaties die op basis van de grondwet en het door haar vastgelegde maatschappelijke systeem opereren. In feite, en daar werd ook door een aantal sprekers van het plenum op gewezen, bestaat er in de Sovjet-Unie al een meerpartijensysteem en de CPSU lijkt zich daar nu voor het eerst officieel bij neer te leggen. De crisis, zei Gorbatsjov in zijn een uur durende rede, is veel ernstiger dan we hadden gedacht en als gevolg daarvan is een zekere apathie en ontgoocheling bij de bevolking te bespeuren. 'Het gevaar bestaat, en de partij moet daar rekening mee houden, dat avonturiers proberen de moeilijkheden te exploiteren en te speculeren met de problemen en de ontevredenheid van de bevolking.'

Het proces van het ontstaan van politieke groeperingen is in een versnelling geraakt en de partij moet daar snel en adequaat op reageren. Gorbatsjov wees met name op het gevaar van toenemend nationalisme en chauvinisme en haalde fel uit naar Azerbajdzjan en Armenie wegens het voortslepende conflict om Nagorno Karabach. 'Als de noodtoestand niet zou zijn ingevoerd in Nagorno Karabach en later in Bakoe zou het bloed van tienduizenden mensen hebben gevloeid.'

Gorbatsjov verweet de republikeinse communistische partijen zich op sleeptouw te hebben laten nemen door hun eigen bevolking. 'Het was in wezen een poging tot een gewelddadige machtsgreep, niet meer en niet minder', aldus Gorbatsjov. Uit de TASS-verslagen van de debatten wordt duidelijk dat er betrekkelijk felle kritiek op de partijleiding, het politburo en het Centraal Comite is geuit wegens besluiteloosheid en het ontbreken van succes bij de hervormingspolitiek. Kritiek was er ook op het ontbreken van een positief alternatief. 'Er vindt een devaluatie plaats van de morele waarden, we worden overspoeld door geestelijke armoede, misdaad en het ontbreken van enigerlei grenzen. En wat doen wij? We zoeken onze redding in religieuze propaganda. Het kan toch niet waar zijn dat we de ideeen van Marx, Engels en Lenin al niet meer nodig hebben', aldus A. Kornijenko, partijleider van Kiev. V. Mesjats, partijchef van de provincie Moskou, die onder Brezjnev minister van landbouw is geweest, protesteerde tegen het idee om afstand te doen van de leidende rol van de partij. 'Wij zijn er zeker van dat er behalve de CPSU geen andere macht of maatschappelijke beweging is die in staat is het volk te verenigen.'

Mesjats eiste ook hard optreden tegen 'de bezoedeling van de partijkaders', tegen 'demagogen en falsificatoren' en tegen de 'precedentloze uitbarstingen van ongezonde hartstochten en anarchie'. Hem werden vervolgens de oren gewassen door een mijnwerker: 'Kameraad Mesjats spreekt hier over de bezoedeling van partijkaders. U houdt zich bezig met landbouw. Zijn onze winkels inmiddels soms vol?' Van veel kanten klonk de roep om een duidelijke uitspraak over artikel 6. Zo onderstreepte de Moskouse partijsecretaris J. Prokovjev dat onduidelijkheid de negatieve houding ten opzichte van de partij alleen maar zal doen toenemen. Boris Jeltsin eiste dat alle leden van het politburo afzonderlijk verantwoording af moesten leggen over hun daden. Hij noemde het ontwerpprogramma een 'compromis dat door twee handen is geschreven, een linker en een rechter' en deed tien voorstellen voor verbetering, waaronder afschaffing van het democratisch centralisme, afschaffing van het partijapparaat, het toestaan van fracties binnen de partij, en onttrekking van de pers aan de macht van de partij. Vanmiddag zal het plenum zich, naar verwacht, over de kwestie-Litouwen buigen. De partij moet nog steeds een beslissing nemen over de afscheiding van de Litouwse communistische partij, die statutair onmogelijk is, maar zonder brokken niet meer kan worden teruggedraaid.

Tot slot moeten er ook nog een paar zogenoemde 'organisatorische kwesties' worden geregeld. Allerwegen verwacht men het vertrek van een aantal conservatieve partijleden, onder wie Jegor Ligatsjov.

    • Laura Starink