Wiens naam, geprezen en beroemd, Zoover de wind waait, wordt genoemd.

Vandaag 100 jaar geleden overleed Christophorus H. D. Buys Ballot. Hij was oprichter van het Nederlands Meteorologisch Instituut en stond aan de wieg van het dagelijks weerkaartje, maar hij was niet de ontdekker van de wet van Buys Ballot. De wet van Buys Ballot: iedereen heeft er op school van gehoord, maar slechts weinigen herinneren zich hoe zij precies luidt.

Opvallend veel mensen menen dat zij iets te maken heeft met de richting van draaikolken in wastafels, maar ze hebben het mis. De juiste formulering is: wie op het noordelijk halfrond met de rug naar de wind staat, heeft het lagedrukgebied aan de linker hand; op het zuidelijk halfrond is dat andersom. De wet, die aan elk weerkaartje ten grondslag ligt, werd in 1857 empirisch gevonden door de oprichter en eerste directeur van het Nederlands Meteorologisch Instituut (voorloper van het KNMI), de Zeeuwse domineeszoon Buys Ballot.

Zij is dan ook voor eeuwig aan diens naam verbonden, ofschoon dat eigenlijk niet terecht is: wat Buys Ballot uit waarnemingen afleidde was al tien maanden eerder op theoretische gronden geformuleerd door de Amerikaanse meteoroloog William Ferrel (1817-1891). De prioriteit van diens ontdekking werd door Buys Ballot volledig erkend en de Nederlander bood zelfs aan om de wet om te dopen in de 'wet van Ferrel-Buys Ballot'. Maar omdat Ferrel zo mogelijk nog hoffelijker en bescheidener was dan Buys Ballot zelf, bleef de reeds internationaal ingeburgerde naam bestaan. Overigens was het verband tussen luchtdruk en wind al bijna een eeuw eerder, in 1765, voor het eerst beschreven door de Duitse fysicus en wiskundige Johan Heinrich Lambert (1728-1777). Kortste route Christophorus Henricus Diedericus Buys Ballot werd op 10 oktober 1817 in Kloetinge bij Goes geboren als enig kind van een domineesechtpaar. Op zijn derde verhuisde het gezin naar Brakel; hij bezocht het gymnasium in Zaltbommel en legde daar een grote belangstelling voor tellen en rekenen aan de dag, die hem zijn hele leven bijbleef. Zo telde hij bijvoorbeeld bij zijn bezoek aan vergaderingen van de Koninklijke Academie van Wetenschappen in Amsterdam het aantal voetstappen op de wandeling van het station naar het Academiegebouw om de kortste route te vinden. Op zijn zeventiende ging Buys Ballot studeren in Utrecht - eerst letteren en vanaf zijn tweede jaar wis- en natuurkunde. In 1844 promoveerde hij en werd hij benoemd tot lector in de geologie, mineralogie en scheikunde. Zijn colleges waren aan de saaie kant, omdat hij zijn gehoor te hoog placht aan te slaan. Zijn wetenschappelijk werk, dat een sterk theoretische inslag had, vond niet veel weerklank en wellicht uit teleurstelling daarover nam hij zoals hij later schreef 'de meteorologie als een speelpop ter hand'.

In 1848 trouwde hij en een jaar later kregen de Buys Ballots hun eerste dochter. Kort na de geboorte van het tweede kind overleed echter zowel de dochter als de moeder en bleef de jonge Buys Ballot als weduwnaar achter. In die onfortuinlijke tijd begon hij samen met zijn studievriend F. W. C. Krecke in Utrecht aan een reeks meteorologische waarnemingen, die uiteindelijk zou leiden tot de oprichting van het (K)NMI in het observatorium De Sonnenborgh. In het midden van de negentiende eeuw rezen de nationale meteorologische instituten overal in Europa als paddestoelen uit de grond. Buys Ballot en Krecke vonden dat Nederland niet mocht achterblijven en wisten minister van binnenlandse zaken J. R. Thorbecke achter zich te krijgen. Na de oprichting op 31 januari 1854 werd Buys Ballot de eerste hoofddirecteur, om dat tot zijn dood toe te blijven. Buys Ballot legde vanaf het begin de nadruk op het instellen van een netwerk van - onder meer buitenlandse - waarnemingsstations, waarmee de meteorologische toestand in een groot gebied in kaart kon worden gebracht. Een uitnemend geschikt hulpmiddel voor de communicatie van de gegevens was de recent ontwikkelde telegrafie. Op grond van de eerste, gebrekkige weerkaarten die Buys Ballot zo wist te tekenen formuleerde hij in 1857 zijn wet. Daarnaast ijverde hij voor de introductie van een goed stormwaarschuwingssysteem. In 1868 werden op zijn instigatie overal in het land op goed zichtbare punten aeroklinoscopen neergezet, een soort seinpalen die luchtdrukverschillen en daarmee de verwachte windsterkte aangaven. Ook deed op zijn initiatief het dagelijkse weerkaartje zijn intrede. De huiselijk ingestelde Buys Ballot was inmiddels (in 1856) hertrouwd en vader geworden van nog twee zoons en twee dochters.

Op de Delle, een van zijn drie landgoederen op de Veluwe, leidde het gezin 's zomers een genoeglijk buitenleven. Buys Ballot was een leuke vader voor zijn kinderen, hield van dieren (hij las altijd samen met zijn kater Hinze de krant), musiceerde (fluit), hield de schone letteren bij en speelde graag een spelletje schaak. Hoewel hij normaal gesproken geen opvallende sportiviteit aan de dag legde sprong hij op zijn zestigste nog wel eens over drie stoelen 'om te demonstreren, dat dit niet zo lastig was'.

Stoicijns Als manager was Buys Ballot niet geheel zonder tekortkomingen. Zo had hij er moeite mee om zijn naaste medewerkers eigen verantwoordelijkheden te geven, waardoor in het begin enkelen van hen (onder wie Krecke) wegliepen. Aan de andere kant schoot hij tekort waar het aankwam op de wetenschappelijke controle over de werkzaamheden van zijn ondergeschikten. Deze laatste zwakte kwam mede voort uit zijn buitengewone mildheid en bescheidenheid, die door zijn medewerkers soms werd misverstaan en als hoogmoed geduid.

Behalve bescheiden was Buys Ballot overigens ook in hoge mate onverstoorbaar: toen op de Delle eens de bliksem vlakbij insloeg en iedereen verschrikt opvloog of verdoofd was door de klap, haalde hij stoicijns zijn horloge te voorschijn om de tijd van de inslag te noteren. In wetenschappelijk opzicht was Buys Ballot meer een theoreticus dan een experimentator, alhoewel hij een zeer bekende proef heeft gedaan met betrekking tot het Doppler-effect. Hij verifieerde het effect, kort nadat het in 1842 door Doppler was geformuleerd, door de verandering van toonhoogte te meten van de fluit van een langsrijdende stoomlokomotief op het spoorwegbaanvak Maarssen-Utrecht. Buys Ballot beschikte, ondanks zijn voorliefde voor getallen, niet over een uitzonderlijk wiskundig talent, en als theoretisch natuur- en scheikundige verrichtte hij dan ook geen werk van blijvende betekenis.

Zijn belang lag vrijwel uitsluitend op het gebied van de meteorologie en dan nog voornamelijk in zijn rol als initiatiefnemer en organisator. Buys Ballot bezat de gave van het woord en kon daarmee anderen tot daden inspireren. Hij onderhield veel buitenlandse contacten, tot in de Verenigde Staten toe, en speelde een belangrijke rol bij de totstandkoming van de eerste internationale meteorologische organisaties. Het jaar 1882-83 werd op zijn initiatief uitgeroepen tot internationaal pooljaar. De Nederlandse noordpool-expeditie die voor die gelegenheid werd uitgerust ontmoette op haar reis tegenslag op tegenslag en keerde uiteindelijk onverrichterzake terug. Op de terugweg deden de deelnemers een piepklein eilandje aan dat niet op de kaart stond aangegeven. Het ligt op 70 24' noorderbreedte en 58 31' oosterlengte en heet nog altijd Buys Ballot-eiland. Op 3 februari 1890 overleed de man 'wiens naam, geprezen en beroemd; zoover de wind waait, wordt genoemd' (zoals Nicolaas Beets drie jaar ervoor nog in een lofrijm dichtte) op 72-jarige leeftijd aan de gevolgen van een verwaarloosde verkoudheid. Ons land eerde zijn nagedachtenis onder meer met monumenten in De Bilt en in Kloetinge. Nu, een eeuw na zijn dood, wordt zijn sterfdag in alle soberheid herdacht. Op het KNMI Bilt vindt vandaag een besloten bijeenkomst plaats van de Werkgroep Weeramateurs en gisteren al werden aldaar leden van de familie Buys Ballot (onder wie een 80-jarige kleinzoon) rondgeleid. Daarmee hebben we het gehad, al heeft het KNMI ook nog een brochure over leven en werk van Buys Ballot uitgegeven en verschijnen er dit jaar drie zomerzegels, aan de meteorologie gewijd. De beeltenis van onze eerste 'wedervoorzegkundige' zal men daarop echter tevergeefs zoeken. FELIX EIJGENRAAM Christophorus Henricus Diedericus Buys Ballot (omstreeks 1857)