TSJECHOSLOWAKIJE

De vraag naar een top-10 van boeken in Tsjechoslowakije brengt bij boekhandelaar Petr Kohacek (38) een grimlach teweeg. ' Alles wat vroeger in getypte samizdat circuleerde', zegt hij. Alleen: die boeken zijn er nog niet, behalve dan als geimporteerde emigrantenuitgave. Kohacek heeft al in december in zijn Praagse boekhandel, genoemd naar de klassieke auteur Karel Capek, een tot lange rijen aanleiding gevende verkoop van geimporteerde emigrantenuitgaven georganiseerd. Maar op den duur zal die formule geen soelaas bieden voor de achterstallige leeshonger van de Tsjechen: die boeken zijn in het Westen voor harde valuta gemaakt, maar worden in Praag voor kronen te koop aangeboden. Omdat de kroon in het westen geen of nauwelijks waarde heeft, betekent dat in feite dat de boeken door emigrantenorganisaties moeten worden geschonken.

Kohacek heeft nog voor vijftigduizend Zwitserse franken boeken in het westen staan. Hij moet alleen nog een (vracht)wagen organiseren om ze op te halen. Twee nieuwe uitgeverijen staan op stapel, zoals alles nu in Tsjechoslowakije nog zonder een hecht doortimmerde financiering of zelfs maar ideeen over hoe men precies tewerk zal gaan. Een aan het herrezen dagblad Lidove Noviny in Praag verbonden uitgeverij wil tien a vijftien tot nu toe verboden titels gaan uitbrengen. In Brno stelt een andere nieuwe uitgeverij, Atlantis, zich ongeveer hetzelfde ten doel. Maar voorshands leeft boekhandelaar Kohacek nog met het oude systeem, want zijn winkel in het centrum van Praag is eigendom van een staatsbedrijf. ' Maar over twee jaar zijn we wel onafhankelijk, denk ik'.

De oplagen van tot nu toe toegelaten boeken werden vastgesteld middels intekening door de boekhandelaren. Die plachten bij echt interessante boeken te overbieden, tot wel een half miljoen exemplaren in totaal. De oplage werd dan meestal tot zo'n tachtigduizend teruggebracht. Wel in ruime mate gedrukt werden auteurs die om uiteenlopende redenen bij de partijleiding in de smaak vielen, zoals Jan Kozak, Jozef Rybach, Jan Pilar en Jozef Skala. Niet alle goede auteurs waren overigens verboden in Tsjechoslowakije, met Paval Hrabal als beste, en meteen ook meest omstreden voorbeeld. ' Goede smaak kan men de Tsjechische lezer niet ontzeggen', aldus Kohacek. Verkochte oplagen van dichtbundels van dertigduizend exemplaren (op een bevolking van ruim vijftien miljoen) waren volstrekt niet ongewoon, voor poezie een oplage waarvan Nederlandse uitgevers slechts kunnen dromen. De faam van boekhandel Karel Capek (overigens al eind vorige eeuw opgericht en na 1948 genationaliseerd) is evenwel niet zozeer te danken aan de boeken die er de laatste jaren te koop waren, als aan de boeken die er niet te koop waren. Kohaceks contacten met de dissidentenbeweging Charta en de daarmee verbonden schrijvers waren een publiek geheim, en hebben hem door de jaren heen ook menige uitnodiging voor een gesprek op een kantoor van de geheime dienst opgeleverd. In oktober vorig jaar organiseerde hij in de winkel nog een feestje voor de latere president Vaclav Havel, naar aanleiding van diens verkrijgen van de Vredesprijs van de (West-)duitse boekhandel. Bij die gelegenheid probeerden de politieagenten nog de zaak te sluiten. Maar zij dropen af, nadat Kohacek op de proppen was gekomen met een artikel uit het reglement voor de boekhandel, waarin stond dat het in uitzonderlijke gevallen een boekhandel wel degelijk was toegestaan, in bescheiden mate alcoholische dranken te verstrekken. In Polen en Hongarije merken officiele uitgeverijen dezer dagen, dat het nauwelijks zin heeft eertijds verboden boeken op de markt te brengen, omdat iedereen de afgelopen jaren die boeken al door clandestiene, soms technisch zeer hoogwaardige uitgaven in bezit heeft gekregen. Maar Kohacek denkt niet dat de Tsjechoslowaakse markt al oververzadigd is. ' De controle hier op kopieermachines en stencilapparatuur was zo streng, en boeken uit het Westen meebrengen, daar was echt moed voor nodig'.

Toch verwacht hij voor tot nu toe verboden auteurs geen spectaculaire oplagen. ' Ik denk dat met oplagen van zo'n vijfenveertigduizend aan de inhaalvraag wel voldaan zal zijn'.

Als alle Tsjechen maakt hij zich wel zorgen over de toekomstige economische omstandighden. Zoals in alle socialistische economieen waren boeken tot nu toe belachelijk goedkoop en daarvan kan in de toekomst geen sprake meer zijn, om over dreigende hoge inflatie nog maar te zwijgen. Die top-10? Onzin natuurlijk maar als het echt moet wil Kohacek de toekomstige Praagse top-10 dan wel geven: 1. Alles van Vaclav Havel 2. Alles van Milan Kundera 3. Alles van Jozef Skvorecky 4. Alles van Ludvik Vaculik 5. Alles van Jan Pelc 6. Alles van Jan Novak 7. Alles van Eva Kanturkova 8. Alles van A. J. Liehm ... .Ach de lijst is schier eindeloos, bijna de hele literatuur eigenlijk. Raymond van den Boogaard