Moedige president De Klerk was de ster, Mandela de regisseurvan de verandering; Zuid-Afrika krijgt binnen tien jaar zwarte regering

KAAPSTAD, 3 febr. - In de tijdsspanne van slechts vijfenveertig minuten heeft president F. W. de Klerk Zuid-Afrika gisteren in een overgangsfase gebracht. Nog binnen het huidige decennium zal de apartheid plaats hebben gemaakt voor een zwart meerderheidsbewind. De zwarte politieke bewegingen zijn nog steeds van twijfel en achterdocht vervuld, hetgeen geen verbazing mag wekken. De regering heeft hen in het verleden zo dikwijls bedrogen en is zo bedreven in het spelen van woordspelletjes, dat men eerst nog eens grondig de kleine lettertjes wil doornemen van de proclamatie die De Klerks uitlatingen wettigen, voor zij hun vertrouwen eraan geven. Bovendien komt het door De Klerk aangeboden totaalpakket nog steeds niet volledig tegemoet aan de voorwaarden van de door het Afrikaanse Nationale Congres (ANC) ontworpen, en door de Afrikaanse staten en de Verenigde Naties onderschreven verklaring van Harare.

Het is duidelijk dat Nelson Mandela op zeer korte termijn zal worden vrijgelaten. Maar de noodtoestand is slechts gedeeltelijk opgeheven, de vrijlating van politieke gevangenen beperkt zich tot een betrekkelijk kleine categorie mensen, de voorwaarden die aan de terugkeer van de ballingen worden gesteld zijn onduidelijk en volstrekt onbevredigend, en de handhaving van de uiterst strenge wet op de binnenlandse veiligheid die machtigt tot verbanning en opsluiting houdt in dat Pretoria nog steeds bij machte is op alle politieke activiteiten een strikte controle uit te oefenen. Terecht wijzen de zwarte bewegingen op deze tekortkomingen. Toch blijft het een feit dat de verklaring van De Klerk veel verder ging dan wie ook had verwacht, hetzij blank of zwart. Symboliek Dat het verbod op het ANC, op het Pan-Afrikaanse Congres en - het meest verbijsterend - op dat van de Zuidafrikaanse Communistische Partij, in een grote armzwaai ongedaan is gemaakt geeft blijk van een dermate grote moed en gevoel voor symboliek, dat het gelijk staat met het oversteken van de Rubicon, iets waarvoor zijn voorganger, de reusachtige P. W. Botha, in 1985 voor terugschrok. Hier is geen terugkeer meer mogelijk. De bewegingen kunnen niet opnieuw worden verboden: technisch gezien mag het mogelijk zijn, maar politiek is het uitgesloten.

Dit betekent dat het politieke landschap van Zuid-Afrika van nu af aan radicaal is gewijzigd. Niets zal ooit meer hetzelfde zijn. Voor het ANC, de belangrijkste politieke beweging van het land, staat de weg nu open om naar huis terug te keren, zich aan te sluiten bij de interne bondgenoten Cosatu en het Verenigd Democratisch Front, die ook zijn gelegaliseerd, en een begin te maken met het mobiliseren van immense steun van het volk om de plaats aan de onderhandelingstafel te versterken. Drie weken geleden zat ik 's avonds laat in een hotelkamer in Lusaka te praten met een vooraanstaand lid van het ANC, die een scenario schetste van wat er op een dergelijk moment zou kunnen gebeuren. Bestond er niet het gevaar, zo vroeg ik hem, dat als het ANC de gewapende strijd zou opschorten en onderhandelingen zou aangaan, het verstrikt zou raken in een eindeloze marathondiscussie, waarbij de muggeziftende deskundigen van Pretoria van elk mogelijk detail een twistpunt maakten zoals destijds rond Namibie, terwijl het revolutionaire imago van het ANC verbleekte en jonge zwarten om gingen zien naar een meer radicale beweging om steun te verlenen? 'Wat u vergeet', antwoordde hij, 'is dat de tijd niet in het voordeel van Pretoria werkt. Als we eenmaal terug zijn en een begin kunnen maken met het organiseren en mobiliseren van massale steun, zal onze positie met de dag sterker worden, terwijl die van de regering almaar verzwakt. We zullen in staat zijn meer en meer druk uit te oefenen naarmate de tijd vordert.'

Het is een scenario dat beelden oproept van Oost-Europa en de formidabele effectiviteit van de 'macht van het volk', waarbij honderdduizenden kunnen samenstromen op het Kerkplein van Pretoria om hun eisen aan de onderhandelaars kracht bij te zetten. Geweld Het onderhandelingsproces zelf zal waarschijnlijk lang zijn, moeizaam verlopen en vele malen worden onderbroken. Het zal beginnen met een 'orienterende gespreksronde', mogelijk al vrij spoedig, en het eerste - netelige - punt op de agenda zal betrekking hebben op het gewelddadige karakter van het ANC. Het ANC heeft gezegd dat het bereid is een 'wederzijdse opschorting van gewelddadigheden' in overweging te willen nemen, waarmee wordt bedoeld dat het zijn gewapende strijd wil opgeven als de regering bereid is af te zien van repressieve acties tegen haar politieke tegenstanders. Pretoria zal niet snel afstand doen van wat ze beschouwt als het onvervreemdbare recht van een regime om van staatswege geweld te gebruiken, met name in wat naar alle waarschijnlijkheid maatschappelijk gezien roerige tijden zullen worden. Het volgende heikele punt zal waarschijnlijk zijn het hardnekkig aandringen van het ANC op een interim regering, waarin het een rol zou moeten vervullen, en die volledig vrije verkiezingen zou moeten houden voor een grondwetvormende vergadering die een nieuwe grondwet zou moeten opstellen. De Klerk is hier uitgesproken tegen en eist dat zijn regering het hele overgangsproces zal blijven controleren.

De onderhandelingen over de grondwet zullen waarschijnlijk nog het moeilijkst zijn. De Klerk sprak vrijdag opnieuw van het basis-principe van 'geen overheersing', wat voor ingewijden betekent dat hij vast blijft houden aan 'groepsrechten'. En dat betekent weer dat de blanke minderheid het veto-recht houdt bij elke wezenlijke verandering in het sociaal-economische systeem, hetgeen voor het ANC onaanvaardbaar is in een land met de meest ongelijke verdeling van rijkdom en bronnen ter wereld. Het zal niet gemakkelijk zijn om over een zo fundamentele kwestie een compromis te bereiken. Toch is het, ondanks al deze obstakels, een onomstotelijk feit dat De Klerk zijn onderhandelingen zal voeren vanuit een positie waarvan geen terugkeer mogelijk is. Vanaf het moment dat hij met het ANC in gesprek gaat is hij in werkelijkheid bezig te onderhandelen over de voorwaarden voor de machtsoverdracht van de blanke minderheid naar de zwarte meerderheid. Hij zal proberen zo gunstig mogelijke voorwaarden te verkrijgen, maar hij zal nooit terug kunnen vallen op apartheid en blanke overheersing. Dit houdt in dat zelfs wanneer de zwarten met minder genoegen moeten nemen dan zij in eerste aanleg willen, zij toch in een sterkere positie zijn komen te verkeren om voor meer campagne te voeren, zodat hun uiteindelijke overwinning vast lijkt te staan. Doos van Pandora Bovendien zal uitgerekend de legalisering na dertig jaar van de zwarte politiekin Zuid-Afrika een reeks gebeurtenissen op gang brengen die binnen de kortste keren zoveel vaart zal krijgen dat het voor de regering steeds moeilijker zal worden die onder controle te houden.

De Klerk heeft een doos van Pandora geopend. Waarom heeft hij dat gedaan? In de eerste plaats omdat de nieuwe keizer wel een troon, maar geen kleren heeft geerfd. Tegen de tijd dat De Klerk aan de macht kwam was de apartheidsideologie, die de heersende Afrikaner Nationale Partij bijna een halve eeuw op gang heeft gehouden, net zo dood als het communisme in Oost-Europa, was het programma voor gescheiden ontwikkeling aantoonbaar onvoorspelbaar, was het vertrouwen in de apartheid als religie voor de burgers in verval geraakt en voerden de economische gevolgen van het systeem het land naar de afgrond. Terwijl door de opstand en de noodtoestand uit het midden van de jaren tachtig werd aangetoond dat de regering elke eventuele opstand van de zwarten zou kunnen neerslaan, werd er tevens door aangetoond dat het steeds minder aanvaardbaar werd om daar van alles voor op te brengen, en ook dat de regering nooit in staat zou zijn de stabiliteit te herstellen zolang de zwarte meerderheid op een afstand werd gehouden. Zodoende vormde een op grond van onderhandelingen tot stand gekomen overeenkomst met de belangrijkste zwarte politieke beweging - door een Afrikaanse krant ooit 'de Nationale Partij voor de zwarte man' genoemd - nog slechts de enige uitweg. Toen dat eenmaal onder ogen was gezien, werd de opmerkelijke gevangene, Nelson Mandela, de sleutelfiguur in wat zich tot nu toe heeft afgespeeld.

Regisseur Was De Klerk de ster van het toneelstuk dat gisteren werd opgevoerd, Mandela was de regisseur achter de schermen. Er zullen weinig voorbeelden in de geschiedenis te vinden zijn van iemand die zo'n cruciale rol rol heeft gespeeld in de aangelegenheden van het eigen land vanuit de gevangenis. Drie jaar geleden, toen Mandela in het ziekenhuis lag om te herstellen van tuberculose, begonnen leden van het kabinet - als eerste minister van justitie Kobie Coetsee - hem daar op te zoeken. Deze gesprekken groeiden uit tot een bijzonder soort clandestiene onderhandelingen die de basis hebben gelegd voor wat er nu gebeurt. Uit een recent gepubliceerd rapport is gebleken dat Mandela aan de regering een gedetailleerde uitleg heeft gegeven van het ANC-standpunt ten aanzien van onderhandelingen, waarin hij zijn eisen kenbaar maakte en verklaarde dat zijn organistatie voor een vreedzame oplossing is indien de eisen worden ingewilligd. Dat haalde de regering uit de doodlopende steeg, waarin zij door P. W. Botha was gedreven.

Botha eiste dat Mandela het gebruik van geweld zou afzweren als voorwaarde voor zijn vrijlating. Dit legde voor het ANC de basis voor forse diplomatieke initiatieven. De voorstellen van Mandela werden geformaliseerd in de verklaring van Harare, ontworpen door het ANC en kregen daarna internationale erkenning doordat men er in slaagde de steun te krijgen van de Frontlijnstaten, de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (OAE), de Beweging van Niet Gebonden Landen en tenslotte ook van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Dat speelde de bal terug naar Pretoria. Het ANC kon achteroverleunen en wachten op het antwoord van de regering. Terwijl maandenlang de wildste geruchten de ronde deden over de vrijlating van Mandela, was duidelijk dat de rede die de Klerk zou uitspreken bij de opening van het parlementaire jaar in Kaapstad het meeste logische moment voor het geven van dat antwoord zou zijn. Paniek Dit leidde tot de meest opmerkelijke week in de jongste geschiedenis van Zuid-Afrika. Vanaf vorige week zaterdag waren De Klerk en zijn ministers onderhevig aan een serie van aarzelingen, herzieningen, dwaasheden en panische reacties, die bij tijd en wijle sterk deden denken aan absurdistisch toneel. De belangrijkste bezorgheid was dat indien de president alles in een keer zou bekendmaken zijn aankondiging zo zwaar geladen zou zijn dat het hele land er door zou kunnen worden ontwricht.

Het zou ook de indruk kunnen wekken dat de regering zwichtte voor de eisen van het ANC. Gekoppeld hieraan heerste het gevoel onder sommige kabinetsleden dat de regering zou moeten proberen de situatie zo veel mogelijk 'uit te melken' door de mededelingen over haar concessies te spreiden over een maand of twee, om daarmee zo veel mogelijk positieve publiciteit te krijgen. Daarom werd er besloten dat de belangrijkste mededelingen (Mandela's vrijlating, het opheffen van de ban op het ANC en het opheffen van de noodtoestand) gefaseerd zou moeten worden gebracht. Mandela's vrijlating zou als eerste wereldkundig moeten worden gemaakt, aangezien dat hetgeen was waar de wereld op zat te wachten en voor de grootste opwinding zou zorgen. Maar ze hadden buiten de vastberaden gevangene gerekend. Vanaf het begin heeft Mandela de ministers kenbaar gemaakt dat hij niet wilde worden vrijgelaten 'in een vacuum' maar alleen in een situatie waarin hij zinvolle onderhandelingen met de regering zou kunnen aangaan. Met andere woorden: niet voordat het verbod op het ANC en de noodtoestand zouden zijn opgeheven. Hij weigerde ronduit akkoord te gaan met het kabinetsplan. Indien ze hem op vrije voeten zouden stellen zonder het ANC weer te legaliseren zou Mandela ogenblikkelijk de gewapende strijd hervatten, zo zwoer hij en dat zou betekenen dat hij meteen weer zou worden opgepakt. Algehele verwarring in Pretoria. Het betekende dat de regering ofwel aan de druk van Mandela zou moeten toegeven door alle drie de maatregelen tegelijkertijd aan te kondigen, hetgeen zou indruisen tegen de hele Afrikaner nationalistische traditie, ofwel het risico van een grote afgang te riskeren door de mededeling over Mandela's vrijlating uit te stellen. In de wetenschap dat er ten minste 2.000 journalisten en TV- ploegen naar Zuid-Afrika zouden kwamen om de grote gebeurtenis te verslaan, zagen De Klerk en zijn ministers in hun nachtmerries een nieuwe Rubicon-ramp voor zich opdoemen. P. W. Botha zou in 1985 ten overstaan van de internationale pers met veel bombarie aangekondigde hervormingen bekendmaken, maar in zijn 'Rubicon-rede' liet Botha zich evenwel zien als een onverzoenlijke, krijgslustige politicus.

Het leidde tot de ergste financiele crisis in de Zuidafrikaanse geschiedenis. Geen zorgen Plotseling zwermden boodschappers van de regering uit naar ambassades en de pers om hen te waarschuwen dat de rede van president de Klerk mogelijk niet geheel aan de verwachtingen zou gaan voldoen, maar ze zouden zich geen zorgen hoeven maken, de vrijlating van Mandela zou heus wel komen. Het was slechts een kwestie van tactiek en of de wereld alstublieft niet wilde denken dat zich een nieuw 'Rubicon' aandiende. Afgelopen woensdag kwam het kabinet bijeen voor het nemen van de laatste beslissingen over het onderwerp. Wat er toen gebeurde is nog steeds onduidelijk, maar waarschijnlijk is bepaald dat De Klerk de volgende dag zou proberen Mandela te bepraten. Die middag liet een regeringsfunctionaris het nieuws uitlekken naar de politieke correspondent van The Cape Times. Hij publiceerde het, anderen namen het over en zo ging het nieuws de wereld rond.

Donderdagmiddag om 4 uur arriveerde een zwarte Mercedes-Benz bij het huis van de gevangenisbewaarder in het wijnstadje Pearl waar Mandela wordt vastgehouden. Doel van de missie was vermoedelijk om Mandela op te halen om hem naar een geheime plaats te brengen waar hij De Klerk zou ontmoeten. Maar opnieuw hadden ze buiten de waard gerekend. Hoewel de ernstig in verlegenheid gebracht Zuidafrikaanse autoriteiten weigeren mededelingen te doen over de kwestie, is het overduidelijk dat de ontmoeting nooit heeft plaatsgehad. Mandela, zo lijkt het, bedankte vriendelijk voor de eer. Waarom zou hij degene moeten zijn die het gezicht van De Klerk kwam redden. Indien hij had toegestemd in een ontmoeting, had de president het gesprek kunnen gebruiken zoals het hem uitkwam. Door te zeggen dat hij naar Mandela was gegaan om een redelijk aanbod te bespreken - zonder succes - of door te verkondigen dat hij tot een akkoord was gekomen met de kneedbare gevangene. In beide gevallen had de leider van het ANC alleen maar iets te verliezen. De ondanks 28 jaar van gevangenschap nog altijd uitgekookte politicus trapte er dan ook niet in.

Vernedering

Met nog enkele uren te gaan voor de grote toespraak sloeg de paniek toe in het Tuynhuys, het presidentiele paleis. Het nieuws over de vernederende zet die Mandela De Klerk had geleverd - en is vernedering door een gevangene niet het ergste dat een president kan overkomen - was bekend en een ramp dreigde voor de regering. Op dat moment heeft de Klerk besloten de fases om te draaien. In plaats van Mandela's vrijlating als eerste te openbaren, bepaalde hij dat eerst het verbod van het ANC ongedaan zou worden gemaakt en dat de vrijlating voor later zou worden bewaard. Dit had tevens het voordeel dat Mandela's eis niet in een vacuum te worden vrijgelaten werd ingewilligd. Op het moment supreme was de uitwerking nog groter omdat het voor de buitenwacht als een volslagen verrassing kwam. Mandela is de symbolische figuur waar de media zich volledig op hadden gericht, maar het opheffen van het verbod op het ANC was een oneindig veel belangrijker en moeilijker stap om te zetten. Deze donderslag bij heldere hemel geeft legitimatie aan de zwarte nationalistische politiek, iets dat niet was bereikt door het vrijlaten van een enkele gevangene. Het zal Zuid-Afrika voor altijd veranderen. Bovendien is het duidelijk dat de vrijlating van Nelson Mandela eerder een kwestie van weken van van maanden is, zodat het voorgenomen fasenplan slechts een symbolische waarde heeft. Moedig man Toch is de nieuwe situatie niet alleen toe te schrijven aan het onvermijdelijke en de politieke druk van het moment. De politieke moed van De Klerk moet worden erkend. Niemand had gedacht dat hij hiertoe in staat zou zijn. Hij staat bekend als een aangenaam en intelligent mens, maar ook als iemand aan de rechter zijde van de politiek. Velen vermoeden dat hij degene was die de Rubicon-rede van Botha afzwakte. Hij staat eveneens bekend als iemand die het compromis zoekt, een man die instinctief naar de gezamenlijke noemer zoekt en niet louter uit is op het doordrijven van zijn eigen mening. Minder dan een jaar geleden waarschuwde zijn broer Wimpie de Klerk er nog voor dat Frederik niet zo maar van zijn politieke geloof zou vallen. Dat zou noch zijn stijl noch zijn overtuiging zijn, aldus broer Wimpie.

Radicale stappen zou hij verafschuwen. Toch is dat precies hetgeen De Klerk heeft gedaan, hij is van zijn geloof gevallen. De Klerk hield zijn rede gisteren precies een jaar nadat hij werd gekozen tot leider van de Nationale Partij. Sindsdien heeft hij zich ontpopt als de meeste radicale en moedigste van alle negen blanke leiders die Zuid-Afrika heeft gehad. En hij zal vrijwel zeker ook de laatste blanke leider zijn.