Leiding DDR zag in relatie met Israel een laatste strohalm

OOST-BERLIJN, 3 febr. - De negende november 1989 was zowel voor Israel als voor de DDR een historische dag vol doem en dreiging. Voor veel joden was het een slecht voorteken dat de Muur uitgerekend op deze dag viel, dezelfde dag waarop 51 jaar eerder de Kristallnacht de tragische ommekeer inluidde die met de holocaust eindigde. Dat deze dag in Duitsland nu geen dag van rouw meer is maar een dag van jubel, ja een Duitse nationale feestdag moet worden, is een nauwelijks te verteren zaak voor de joden in de diaspora voor wie Auschwitz deel van hun identiteit is geworden. Met de val van de Muur verbrokkelde ook de identiteit van de DDR. Zo is het te verklaren dat de communistische regering in Oost-Berlijn op die dag Israel ontdekte als een middel om verdere afbrokkeling tegen te gaan. Ze startte een campagne om diplomatieke betrekkingen met Israel aan te knopen. Oost-Berlijn weet dat alle politieke groeperingen in Israel en de joden elders in de wereld een hereniging van beide Duitslanden vrezen. Daarom haakte minister van buitenlandse zaken Fischer snel in op de angst van premier Shamir dat van een herenigd Duitsland 'een dodelijk gevaar voor de joden' kan uitgaan. Hij verklaarde dat Shamir gerust kon zijn: de hereniging van Duitsland stond niet op de agenda. Er wordt sindsdien in Denemarken onderhandeld met Israel over zaken als diplomatieke betrekkingen en 'Wiedergutmachung' voor het door de joden in de oorlog geleden leed. De begin januari geensceneerde 'anti-fascistische campagne' in de DDR moet ook in deze samenhang worden bezien. De boodschap is deze: alleen een onafhankelijke DDR met de SED/PDS in de regering bestrijdt het neo-fascisme en anti-semitisme in Duitsland. Het was een doorzichtig streven om een van de laatste strohalmen aan te grijpen om als DDR verder te kunnen bestaan. De omslag in de politiek ten aanzien van Israel voltrok zich al in 1987.

Toen sprak de DDR voor het eerst de bereidheid uit te praten over Wiedergutmachung en stond men toe dat een rabbi zich in Oost-Berlijn vestigde om de krap 500 overgebleven joden in de DDR geestelijk te leiden. In november 1988 herdacht de DDR voor het eerst de pogromnacht van 50 jaar terug. De dag ervoor had staats- en partijchef Honecker persoonlijk de leidende figuur binnen het Westduitse jodendom, Galinski, en de voorzitter van het joodse wereldcongres, Bronfman, de hoogste DDR-orde opgespeld. De gedachtengang achter deze late erkenning van de medeverantwoordelijkheid was deze: alleen zo kan de DDR zich verzoenen met de belangrijke pro-Israelische lobby in Amerika en aanspraak maken op economische akkoorden met de VS. Zo is de DDR vlak voor haar eigen ondergang op de schreden teruggekeerd die ze vanaf de stichting in 1949 had ingezet. De DDR achtte zich niet verantwoordelijk voor wat Hitler in zijn Derde Rijk had aangericht. In de jaren zestig overtrof de DDR de Sovjet-Unie in haar anti-Israelische houding. Israel was een 'bondgenoot van het VS-imperialisme', enz. De DDR, in het nauw gebracht door de Westduitse Hallstein-doctrine (volgens welke de Bondsrepubliek in principe geen diplomatieke betrekkingen aanknoopte met landen die de DDR erkenden), hoopte hiermee klaarblijkelijk steun te verkrijgen bij de anti-Israelische landen in de Derde wereld. Israel legde zich lange tijd neer bij de negatieve Oostduitse houding. Tot 1973. Toen vroeg Jeruzalem aan de Westduitse bondskanselier Willy Brandt te bemiddelen bij onderhandelingen over Wiedergutmachung. Dat mislukte. Erich Honecker, die zelf 12 jaar lang in een concentratiekamp zat, weigerde verantwoordelijkheid te nemen voor Hitlers daden. Tot een paar jaar geleden de economische neergang de Oostduitse regering ertoe noopte de gang naar Canossa te maken, de gang die na de opening van de Muur om politieke redenen hollenderwijs werd voortgezet. Maar deze 'Wende' richting Israel is te laat gekomen voor het doel dat ze moest dienen: het bijeen houden van de DDR. De Duitse eenheid zal er komen, en de communistische regering in Oost-Berlijn heeft zich er eergisteren bij neergelegd. Waarnemers in Oost-Berlijn sluiten daarom niet uit dat de op gang gekomen onderhandelingen met Israel weer zullen worden afgebroken. De SED/PDS heeft er geen voordeel meer van te verwachten.

    • Henri Beunders