Bush' voorstel troepenreductie schept ruimte voor de Oosteuropese landen

ROTTERDAM, 2 febr. - Het voorstel van president Bush om het aantal Amerikaanse en Sovjet-troepen in Centraal-Europa verder te verminderen tot een maximum van 195.000 man elk geeft een nieuwe en welkome impuls aan de Weense conferentie om in Europa de conventionele troepen te verminderen (CFE). Het Weense troepenoverleg waaraan wordt deelgenomen door de 23 landen van de NAVO en van het Warschaupact is onder druk komen te staan door de vreedzame omwenteling die zich eind vorig jaar in Oost-Europa heeft voltrokken. De nieuwe regeringen in Praag en Boedapest willen dat de Sovjet-troepen uit Tsjechoslowakije en Hongarije volledig worden teruggetrokken. Deze week zijn daarover onderhandelingen met Moskou begonnen. Volgens de Hongaarse radio heeft Moskou zich vrijdag akkoord verklaard met volledige terugtrekking van de 52.000 man Sovjet- troepen 'op de kortst mogelijke termijn, op basis van een intergouvernementeel akkoord'.

Het streven van deze twee landen, dat zal worden gevolgd door Polen, betekent een complicatie voor het Weense overleg. De Sovjet-Unie moest de mogelijkheid onder ogen zien dat Sovjet-troepen uit Centraal-Europa zouden moeten worden teruggetrokken terwijl in Wenen nog altijd zou worden onderhandeld.

Met zijn voorstel de Amerikaanse en Sovjet-troepen in Centraal-Europa verder te reduceren komt Bush niet alleen tegemoet aan Gorbatsjov, zonder wie de omwenteling in Oost-Europa niet mogelijk was geweest en die meer dan de Verenigde Staten een extra bezuiniging op de defensie- uitgaven goed kan gebruiken, maar ook aan de Oosteuropese landen die een snel vertrek van de Russen willen zien. Het perspectief op een betekenisvol resultaat van het Weeense overleg is immers verruimd. Het voorgestelde niveau van 195.000 man is laag - alleen al in de DDR bevinden zich ca. 400.000 Sovjet-soldaten. Een dergelijk laag 'plafond', vastgelegd in een overeenkomst die eind dit jaar ondertekend zou kunnen worden, maakt het mogelijk dat Tsjechoslowakije en Hongarije hun doelstelling, het vertrek van alle Russische troepen uit hun land, op termijn kunnen verwezenlijken. De Verenigde Staten hebben in Centraal-Europa 305.000 man troepen gelegerd tegen de Sovjet-Unie 565.000 man. In mei stelde Bush reductie tot 275.000 man voor. De verdere reductie tot 195.000 man betekent ook dat Bush tegemoetkomt aan het verlangen in het Amerikaanse Congres om 'dividend' van de vrede in Europa te incasseren.

Eenzijdige acties van het Congres lijken daarmee tevens voorlopig uitgesloten. Vloer Voor de NAVO-bondgenoten is het voorstel van Bush aanvaardbaar. De Britse regering en minister van den Broek (buitenlandse zaken) hebben verklaard dat het nieuwe aantal van 195.000 nu wel de 'vloer' moet zijn, met andere woorden: geen verdere vermindering van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in de centrale sector. Binnen de NAVO is het cijfer van 150.000 man Amerikaanse troepen wel als het minimum beschouwd voor handhaving van een geloofwaardige militaire en politieke koppeling tussen de VS en West-Europa. De voorgestelde limiet maakt een aftocht van een groot deel van de Sovjet-troepen uit Centraal-Europa mogelijk. Dit is des te belangrijker nu ook DDR-premier Modrow zich, met goedkeuring van Moskou, heeft uitgesproken voor de vereniging van de DDR en de Bondsrepubliek. Duitse vereniging heeft op termijn de aftocht van de 400.000 man Sovjet-troepen uit de DDR tot gevolg. Een lage limiet zoals door Bush voorgesteld, maakt het onmogelijk dat deze troepen dan naar Polen of Tsjechoslowakije worden verplaatst onder verwijzing naar een akkoord waaronder de handtekening van Bush staat.

Probleem DDR

Een laag plafond maakt bovendien het probleem-DDR gemakkelijker hanteerbaar. De Sovjet- troepen in Hongarije, Polen en Tsjechoslowakije bevinden zich daar op grond van bilaterale afspraken met Moskou, die in beginsel voor herziening vatbaar zijn. In de DDR zijn de Sovjet- troepen formeel aanwezig op basis van de zogeheten stationeringsverdragen die de toenmalige geallieerde Vier (Sovjet-Unie, Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk) na de nederlaag van Duitsland in de Tweede wereldoorlog zijn overeengekomen. Nu de Duitse vereniging met zevenmijlslaarzen naderbij komt, komt de status van de Sovjet-troepen in de DDR in het Weense overleg in een ander daglicht te staan. Mogelijk zal een Weens akkoord over troepenreductie in Europa tegen het einde van dit jaar nog door een legitieme, want na verkiezingen gevormde DDR-regering kunnen worden ondertekend, maar de kans lijkt groot dat deze regering vervolgens snel in de vereniging van Duitsland zal ondergaan. Modrow verbindt aan zijn instemming met de Duitse vereniging de voorwaarde van 'neutralisering' van het nieuwe grote Duitsland, maar dat lijkt een illusie, waarover de kiezers van de DDR over zes weken al hun oordeel kunnen vellen. Bondskanselier Kohl heeft deze voorwaarde onmiddellijk krachtig afgewezen. In een verenigd Duitsland, dat lid is van de NAVO, zal de voormalige DDR waarschijnlijk, na onderhandelingen met de Sovjet-Unie, althans tijdelijk een gedemilitariseerde 'zone' zijn waaruit Russische troepen volgens afspraak zullen verdwijnen.

Voor het zover is, zal naar verwachting in Wenen een akkoord over vergaande troepenreductie kunnen worden ondertekend dat niet alleen aan de aspiraties van de NAVO (het wegnemen van de Sovjet-capaciteit voor een conventionele aanval op West-Europa) maar ook aan die van Tsjechoslowakije, Polen, Hongarije en de inwoners van de voormalige Sovjet- bezettingszone in Duitsland zal moeten voldoen. Het voorstel- Bush komt daaraan tegemoet. Daarbij dient bedacht te worden dat in Wenen al is afgesproken dat de eerste fase van de Europese troepenreducties uit vermindering van Amerikaanse en Sovjet- troepen zal bestaan. Een Weens akkoord dat behalve in afspraken over troepenreductie ook voorziet in een streng regime van verificatie is ook in het belang van de Oosteuropese landen die zichzelf willen zijn zonder toeziend oog van de militaire macht van Moskou op hun territoir.

    • Jan Gerritsen