Winterbotham: de man van Enigma

Frederick W. Winterbotham, de Brit die in de Tweede Wereldoorlog een aandeel had bij de ontmaskering van Duitse cijfercodes zoals Enigma, dat het Duitse opperbevel gebruikte om zijn bevelen door te geven, en die zijn spionageavonturen beschreef in het boek The Ultra Secret, is zondag overleden. Hij was 92 jaar.

Frederick William Winterbotham was in Oxford afgestudeerd in de rechten. Hij diende in de Eerste Wereldoorlog als vlieger in het Royal Flying Corps. Bij Passendale schoten de Duitsers hem neer. Het einde van de oorlog beleefde hij in een krijgsgevangenenkamp.

Als hoofd van de spionage uit de lucht begon zijn activiteit bij MI6, de Britse inlichtingendienst, in 1930. Een van zijn eerste geslaagde operaties was het maken op grote hoogte van luchtfoto's van Duitsland met behulp van camera's die op temperatuur bleven door er warme lucht over te blazen. Dank zij een aanbeveling van een journalist kwam hij in contact met Alfred Rosenberg, de filosoof van de nazi's, die in 1934 Geschwaderfuhrer Winterbotham, zoals hij de kolonel-vlieger moemde, uitnodigde het nationaal-socialisme met eigen ogen te aanschouwen. Tot zijn verbazing kreeg hij toestemming in Oost-Pruisen te komen kijken naar de opbouw van de Luftwaffe. Zijn omzwervingen in Duitsland vormen spannende gedeelte van zijn boek The Ultra Spy.

Hitler vertelde hem open en bloot dat hij de bepalingen van het verdrag van Versailles omtrent Duitse bewapening aan zijn laars zou lappen en generaal Walter von Reichenau onthulde Duitse voorbereidingen voor een invasie in Rusland. ('Ik acht het onnodig u te vragen deze plannen niet aan de communisten over te brieven.') De Britse regering, in het bijzonder MacDonald, Baldwin en Chamberlain, liet zich aan zijn waarschuwingen weinig gelegen liggen, schreef hij.

Zijn grootste succes boekte hij met Enigma, de Duitse militaire code die de Britten wisten te ontcijferen. Met de hulp van een Poolse technicus, die betrokken was geweest bij de constructie van het Duitse apparaat, maakten de Britten de codeermachine na, 'zoiets als de staande bovenkant van een piano'. Winterbotham kreeg de taak de gegevens die aan Enigma waren ontleend, onder het codewoord Ultra door te geven aan de geallieerde generaals. Die hechtten er soms weinig geloof aan totdat zij, zoals de Amerikaan Marc Clark, moesten erkennen dat Ultra gelijk had.

Winterbothams werk was zo geheim dat hij er pas na dertig jaar over mocht schrijven. In zijn memoires van 1969 komen Enigma en Ultra niet voor. Vijf jaar later kreeg hij toestemming ze te vermelden. Luchtmaarschalk Sir John Slesser schreef in een woord vooraf dat Fred Winterbotham met enige anderen aan de wieg stond van Ultra en er de hele oorlog mee werkte. 'Als een merkwaardig gevolg van ons systeem van onderscheidingen werd hij benoemd tot Commander of the British Empire en ging hij na de oorlog als kolonel-vlieger met pensioen.'

Hij sleet zijn dagen op een boerderij in Devon.