Machtsstrijd in ppartij van Sovjet-Unie steeds feller

MOSKOU, 2 febr. - De strijd om de macht binnen en buiten de partij wordt in Moskou steeds feller. Kranten en tijdschriften wedijveren met elkaar om de toon te zetten voor het plenum van maandag en dinsdag dat het ontwerpprogramma voor het 28ste partijcongres moet aannemen. Gorbatsjov zonderde zich een paar dagen af in het zuiden om zijn toespraak voor te bereiden, en onmiddellijk dook het gerucht op dat hij wilde aftreden als partijleider. Grote actiegroepen als Memorial, de Kiezersvereniging, de Interregionale Parlementaire Groep en de diverse Moskouse Volksfronten maken zich op om op zondag een grote anti-fascistische manifestatie te houden die moet uitgroeien tot een waarschuwing aan de conservatieve deelnemers van het plenum en een steunbetuiging aan Gorbatsjov en de perestrojka. De messen worden geslepen en stoelpoten her en der al doorgezaagd.'Hard spreidt januari zijn bed.' Met deze variatie op een Russisch spreekwoord tekende politiek commentator Aleksandr Drozdov deze week in de Komsomolskaja Pravda de sfeer van het begin van 1990: 'instabiliteit, ongerustheid, angst'. Wat gaat er met de Sovjet-Unie gebeuren, na het 'ineenstorten van dat uniforme verstarde systeem op het Europese continent' en de 'omvorming van de politieke macht in de Oosteuropese landen tot de klassieke sociaal-democratie', vraagt Drozdov zich af. Al draagt de Sovjet-Unie medeverantwoordelijkheid voor de gebeurtenissen in Oost-Europa, de problemen waarmee deze landen kampen, verbleken bij de crisis waarin het moederland verkeert. 'Bij hen vallen partijen uit elkaar, maar blijft de nationale eenheid, het staatsbestel bestaan. Maar terwijl wij een vernieuwing van het socialisme hebben afgekondigd, voelen wij voor het eerst de dreiging van een uiteenvallen van de Sovjet-Unie.'

Scherpe vragen

In de Pravda, die sinds het aantreden van de nieuwe hoofdredacteur Ivan Frolov iets bij de tijdser is geworden, worden in het ene ronde-tafelgesprek na het andere partij, communisme en marxisme-leninisme ter discussie gesteld en daarbij gaat men scherpe vragen niet uit de weg. Is een 'vierde macht' in de vorm van de CPSU eigenlijk wel nodig, zo vraagt menigeen zich af. 'Ieder van ons kan een groot aantal voorbeelden noemen van het Centraal Comite of het politburo dat om de een of andere reden beslissingen neemt voor de Opperste Sovjet of de ministerraad', zegt de historicus Jevgeni Ambartsoemov in een van de debatten afkeurend en zijn collega Kroetogolov voegt daaraan toe dat de huidige conservatieve samenstelling van het Centraal Comite niet meer in de tijdsgeest past. Ambartsoemov en Kroetogolov spreken zich ook uit voor grotere volmachten voor president Gorbatsjov, wiens presidentiele functies op dit moment in de grondwet onduidelijk zijn omschreven. De aansporing aan Gorbatsjov om krachtdadiger op te treden en zich eindelijk te ontdoen van de conservatieve blokken aan zijn been wordt steeds luider. Het Franse dagblad Le Monde publiceerde woensdag een 'politieke nota' met die strekking van niet bij name genoemde adviseurs van Gorbatsjov.

De conservatief Jegor Ligatsjov heeft het de laatste weken in de pers zwaar te verduren gekregen. Zijn 'landbouwbeleid' (binnen het politburo heeft hij de portefeuille landbouw) is fel bekritiseerd, evenals de onder zijn leiding genomen beslissing troepen naar Tbilisi te sturen. Het weekblad Moskovskije Novosti komt deze week met een groot portret van Ligatsjov waarin hem arrogantie, zelfgenoegzaamheid en onkunde wordt verweten. Vroeger zou zo'n stuk onmiddellijk iemands politieke einde hebben betekend, vandaag de dag liggen de dingen niet meer zo duidelijk.

Erfgoed

Een deel van de partij verschanst zich achter het leninisme. Secretaris ideologie Vadim Medvedev ontbood een aantal gezaghebbende trouwe communisten om, in het kader van het aanstormende feest van de 120-ste verjaardag van Lenin, van gedachten te wisselen over zijn erfgoed. De krampachtigheid van deze poging om vaste grond onder de voeten te houden kan echter niemand ontgaan. Georgi Smirnov, directeur van het machtige Instituut voor marxisme-leninisme, maakt zich grote zorgen over de steeds openlijker verguizing van Lenin in de pers. Die verguizing komt zowel van linker- als van rechterzijde, waarbij de aanvallen uit de rechts-nationalistische hoek duidelijk feller zijn dan die van links. Zeer argwanend kijkt Smirnov ook naar het ontstaan van een fractie binnen de partij. Twee weken geleden organiseerde de Moskouse Partijclub, een klein groepje idealisten binnen de partij, haar eerste landelijke conferentie, waarop 455 afgevaardigden uit het hele land zich verenigden in een 'Democratisch platform' dat, aldus Smirnov, 'een anti-leninistische positie' inneemt. Het platform is tegen artikel 6 in de grondwet, tegen het democratisch centralisme, voor vrijheid van fractievorming, tegen privileges voor de nomenklatoera en voor directe verkiezingen van hoog tot laag. De fractie, volgens Lenin heiligschennis, valt weliswaar geheel in het niet bij de scheuringen, splitsingen en erupties binnen de communistische partijen in Oost-Europa, maar is voor de Sovjet-Unie een opmerkelijke gebeurtenis, die door de partijleiding dan ook wordt genegeerd.

Machtsvacuum

Er waart een geest van verwarring door het land. Oude zekerheden brokkelen af en er is een machtsvacuum ontstaan. De partij is het niet gewend tegengesproken te worden en weet zich met haar houding geen raad. Ze is nog steeds niet in staat een normaal gesprek te voeren met nieuwe bewegingen die in dit machtsvacuum ontstaan en laat zich dus steeds sterker het initiatief ontglippen. De eerste voorzichtige onderhandelingen tussen het Azerbajdzjaanse Volksfront en de Armeense Volksbeweging zijn vandaag in Riga begonnen op initiatief van de Baltische Volksfronten, terwijl de CPSU alleen nog maar gereageerd heeft met arrestaties en het zenden van de troepen. Daarbij heerst er ook binnen de partijleiding onenigheid over de te volgen strategie. Terwijl minister van defensie Jazov zegt dat het Volksfront op het punt stond een greep naar de macht te doen, zegt minister van binnenlandse zaken Bakatin dat er binnen het Volksfront 'gezonde elementen' zijn met wie kan worden overlegd. Overduidelijk is ook geworden dat de Opperste Sovjet zijn taak nog niet naar behoren vervult: terwijl het land in diepe crisis is, is het parlement tot 14 februari met reces en Gorbatsjov lijkt niet van plan de volksvertegenwoordiging eerder bijeen te roepen.

Het plenum moet duidelijkheid verschaffen. Helaas worden de vergaderingen van het Centraal Comite, alle glasnost ten spijt, nog steeds achter gesloten deuren gehouden. Opnieuw zal pas met grote vertraging zeer onvolledige informatie naar buiten sijpelen op een moment waarop het volk weten wil wie aan welke kant staat. Drozdov zegt het zo: 'Je vastbijten in een denkbeeldige eenheid is gevaarlijk al was het maar omdat de verantwoordelijkheid voor alles dan als een boemerang de allerhoogste treft. En wij hebben het recht niet Gorbatsjov te riskeren, enkel en alleen omdat hij zo'n zware ideologische en personele erfenis heeft meegekregen. Op dit moment is alleen hij in staat het centrum van aantrekkingskracht te worden en de bemiddelaar tussen alle politieke en maatschappelijke krachten in het land. Per slot van rekening is hij onze president. Op de eerste plaats onze president.'

    • Laura Starink