ANC is niet langer verboden, Nelson Mandela snel vrij

KAAPSTAD, 2 febr. - De Zuidafrikaanse president F. W. de Klerk heeft vandaag het verbod opgeheven op het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), het Pan-Afrikaans Congres (PAC) en de Communistische Partij. De regering heeft besloten de gevangen ANC-leider Nelson Mandela spoedig onvoorwaardelijk vrij te laten. De Klerk zei vanmorgen in een toespraak in het Zuidafrikaanse parlement dat 'persoonlijk omstandigheden' en 'risico's voor zijn veiligheid' Mandela's onmiddellijke vrijlating verhinderen. 'Ongelukkigerwijze is een verder kort uitstel onvermijdelijk', voegde hij eraan toe. Ministers die na afloop hierover werden ondervraagd weigerden te zeggen of het om weken of maanden uitstel gaat. Men verwacht hier dat Mandela toch wel eind februari of begin maart uit de gevangenis komt.

De Klerk kondigde in een dramatische, aan hervormingen gewijde toespraak die alle verwachtingen op dit punt overtrof ook aan dat de politieke gevangenen vrijkomen en ballingen mogen terugkeren, dat alle binnenlandse verbanningen en individuele beperkingen worden ingetrokken, dat de drie jaar oude noodtoestand ten dele wordt opgeheven, evenals de perscensuur, en dat alle doodvonnissen worden bevroren hangende wijzigingen in de wet op de doodstraf.

Gedeeltelijke beperkende maatregelen die zijn getroffen tegen het Verenigd Democratisch Front, de grote vakfederatie Cosatu en 31 andere interne organisaties worden ook ingetrokken.

De meeste waarnemers geloven dat De Klerk op deze manier zijn dramatische aankondigingen over een wat langere periode wil spreiden. Hij zou vrezen bekendmaking van alle maatregelen tegelijk het land te veel zou destabiliseren. Hij wil dat de beroering van het pakket van vandaag is uitgewerkt voordat hij Mandela vrijlaat.

Afgezien van het uitstel ten aanzien van Mandela heeft De Klerk bijna alle voorwaarden ingewilligd die het ANC in zijn Verklaring van Harare had gesteld voor onderhandelingen. Weinig lijkt de organisatie ervan te weerhouden de uitdaging te aanvaarden en hier met de regering te komen onderhandelen.

Een minister gaf vandaag te verstaan dat zo'n proces zou beginnen met een 'gesprek over de besprekingen' om een overeenkomst te bereiken over de vorm van onderhandelingen over een grondwet. Het ANC heeft al aangegeven dat het eerste agendapunt op deze voorbereidende besprekingen een wederzijdse afschaffing van geweld zou moeten zijn - beeindiging door het ANC van zijn gewapend verzet en door de regering van de onderdrukkende acties tegen haar politieke tegenstanders. Een paar punten vormen nog steeds een struikelblok. Allereerst heeft De Klerk niet een volledige opheffing van de noodtoestand aangekondigd, zoals het ANC had geeist. Verwijzend naar een noodsituatie op het platteland en naar 'radicalen die nog steeds het onderhandelingsproces proberen te verstoren door massale gewelddadigheden', was de president slechts bereid enkele restricties op te heffen.

Pag.4: Vervolg /Zwarten feesten

Als eerste opperbevelhebber van 'de Speer' glipte Mandela het land uit om in Algerije een gevechtstraining te volgen en opleidingen voor zijn strijders te organiseren. Hij keerde terug naar Zuid-Afrika en leidde een roekeloos bestaan in de illegaliteit. De Zwarte Pimpernel zoals de pers hem noemde wist 18 maanden uit handen van de politie te blijven, maar op 5 augustus 1962 werd hij toch aangehouden. Samen met de belangrijkste andere leider van het ANC, Walter Sisulu en de leider van de communistische partij (SACP), Govan Mbeki, werd hij op 12 juni 1964 tijdens het beruchte Rivonia proces tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. De meeste tijd als gevangene heeft Mandela doorgebracht op het Robben Eiland, het laatste jaar werd hij vastgehouden in een gevangenisbungalow bij Kaapstad.

Mandela heeft tot het laatste moment geweigerd compromissen te sluiten met de Zuidafrikaanse regering. Jaren geleden had de zwarte leider al vrij kunnen zijn mits hij het gebruik van geweld zou afzweren. Hij deed het niet en zei deze week nog dat indien niet aan al zijn voorwaarden zou worden voldaan hij na eventuele vrijlating opnieuw naar het middel van geweld zou grijpen. De regering in Pretoria heeft nu bijna alle eisen van Mandela ingewilligd en zijn vrijlating is een kwestie van tijd. In de laatste openbare toespraak die Mandela in 1964 hield sprak hij van een 'democratische vrije samenleving, waarin alle mensen in eendracht kunnen samenleven'.

'Dit is het ideaal waarvoor ik hoop te leven', aldus Nelson Mandela.

Na het wegvallen van Mandela kwam Oliver Tambo naar als leider naar voren. Het hoofdkwartier van de verzetsbeweging werd gevestigd in de Zambiaanse hoofdstad Lusaka. De Zuidafrikaanse luchtmacht voerde een aantal malen een luchtaanval uit op het ANC-verblijf. De sterkte van het ANC is niet bekend, vermoedelijk gaat het om enige duizenden gewapende strijders, maar onder de bevolking bestaat grote sympathie vooral door mythische figuur van Nelson Mandela. De laatste jaren opereerde naast het ANC het verboden Verenigd Democratisch Front, geleid door Alan Boesak en bisschop Desmond Tutu, dat niet was verboden maar wel aan restricties onderhevig was.

Voorgeschiedenis

Met het legaliseren van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) is een einde gekomen aan een dertig jarig verbod. Dat werd in 1960 ingesteld nadat de politie in het zwarte woongebied Sharpeville 69 zwarten had doodgeschoten die zich passief verzetten tegen de pasjeswet. Massa-arrestaties en internationaal protest volgden. De regering riep de noodtoestand uit, het ANC werd verboden en nadien ook steevast als een communistische terreurorganisatie afgeschilderd.

In 1910 onstond de Unie van Zuid-Afrika. De zwarte bevolking stond nu tegenover een verenigd blank front van Boeren en Britten. Een aantal locale zwarte organisaties hadden inmiddels al het licht gezien en werden in 1912 verenigd in het Zuidafrikaanse Native National Congress, in 1917 hernoemd tot Afrikaans Nationaal Congres. Het doel was om stem te geven aan het Afrikaans protest, om tribale verschillen te overbruggen en de acceptatie van blanken te verwerven. Het verzet van het ANC bestond dan ook hoofdzakelijk uit het beleefde verzoek de discriminerende wetten op te heffen en met vertegenwoordigers van verschillende bevolkingsgroepen om de tafel te gaan zitten om een nieuwe grondwet op te stellen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1943, werd de Jeugdliga opgericht waarin een nieuwe generatie leiders opgroeide met een militantere houding tegenover de blanken. Onder hen bevonden zich Mandela, Tambo en Walter Sisulu. Drie jaar later werd het vuur aangewakkerd niet in de laatste plaats door Gandhi's overweldigende succes tegen de Britten.

    • Allister Sparks