Zwart woonoord plaveit de weg voor ANC-leide

SOWETO, 1 febr. - Geknield leggen drie zwarte stratenmakers de vierkante rode bakstenen in de juiste volgorde voor een groot huis in Orlando-West, een deel van het zwarte woonoord Soweto. Zij zijn, zwetend en lachend, bezig met het aanleggen van een oprijlaan voor het pand dat het kantoor moet worden van de nog gevangen ANC-leider Nelson Mandela, de man die 26 jaar niet meer in het openbaar is verschenen. Het pand met twee brede verdiepingen is enkele jaren geleden in opdracht van Nelsons echtgenote Winnie gebouwd uit de opbrengsten van de royalty's die zij kreeg voor een boek over haar leven. Het huis werd door de buurtbewoners van Soweto, het grote woonoord met ruim twee miljoen inwoners bij Johannesburg, als 'protserig' afgedaan. Ook Nelson keerde zich tegen het plan dat Winnie het huis, dat mede voor hem was bedoeld, zou betrekken. Het ruime pand bleef daarom jaren leegstaan, temidden van armzalige kleine huisjes aan de stoffige en zanderige wegen van de immense woonwijk. Sinds enkele weken, nadat Winnie van Nelson te horen kreeg dat zijn vrijlating uit de Victor Verster-gevangenis bij Kaapstad nog 'een kwestie van weken was', wordt er echter weer driftig getimmerd.

De muur om het huis wordt bijgewerkt, de oprijlaan voor de garage is vrijwel klaar en binnen wordt een keuken aangelegd en wordt het interieur op zijn plaats gezet.

Volgens de buurtbewoners wordt het huis in Orlando-West het kantoor van waaruit Mandela na zijn vrijlating met oude en jonge medestanders zal overleggen over onderhandelingen met de blanke regering. Soweto verheugt zich op de terugkeer van de leider die reeds tijdens zijn leven een legende is geworden en van wie bovenmenselijke prestaties worden verwacht.

Pag.4: Vervolg Soweto hoopt dat morgen, als de Zuidafrikaanse president Frederik de Klerk in een toespraak het parlementaire jaar in Kaapstad opent, het verlossende woord valt en hun leider eindelijk naar huis mag terugkeren.

'We dansen met duizenden om het huis, we zingen de hele nacht in speciaal gemaakte kleren, zodra hij hier komt', zeggen twee gezette vrouwen uit de buurt die lachend langs de muur lopen. Na zijn vrijlating zal Mandela zijn intrek nemen bij Winnie, de vrouw met wie hij in 1958 huwde. Ze zullen in een bescheiden huisje wonen eveneens in Orlando-West, met de ANC-vlag trots wapperend op het dak van de garage en op de deur de letters 'ANC'. 'Als Mandela komt en hij in een stadion de mensen toespreekt ga ik zeker kijken', zegt een stokoude vrouw die stapje voor stapje voorbij huize Mandela schuifelt. 'Ik wil wel eens weten hoe hij er uitziet. De mensen in Soweto zijn ontzettend gespannen, hoopvol en nieuwsgierig'.

De grote belangstelling van de zwarte Zuidafrikanen voor Mandela, de mens, de leider, de mythe, de verpersoonlijking van onwrikbaar verzet tegen de regering in Pretoria, is zo groot dat de Klerk met angst en beven denkt aan de directe gevolgen van de vrijlating. De Zuidafrikaanse regering heeft decennia lang geprobeerd Mandela dood te zwijgen, te doen alsof hij niet bestond, hem in afzondering grote stenen in stukken laten hakken in het gevangenenkamp op Robbeneiland voor de kust van Kaapstad. Zijn naam mocht niet worden genoemd, zijn uitspraken niet geciteerd. Het effect was averechts: na 28 jaar van opsluiting is Mandela een levend symbool geworden, een man van wie wonderen worden verwacht.

Pretoria vreest dat de vrije Mandela, - want de vrijlating staat in principe vast - in alle zwarte woonoorden als een 'heiland' door honderdduizenden mensen wordt binnengehaald, een menigte die niet meer te controleren is, zoals dat ook bij de omwentelingen in Oost-Europa het geval was. Een paar duizend mensen kunnen nog wel uiteen worden gejaagd, maar onder een zee van mensen bezwijkt alles, ook een regering. Een federatie van organisaties tegen apartheid, de zogenoemde Brede Democratische Beweging (MDM) heeft onder leiding van de ambitieuze vakbondsleider Cyril Ramaphosa in de vele zwarte woonoorden al ontvangstcomites opgericht die de verwelkoming van Mandela moeten organiseren. 'Mandela kan dan een tournee maken', zegt de militante activist Repu Moelikeli, die voor de jongerenbeweging SAYCO in het centrale ontvangstcomite zit. 'In Kaapstad, Johannesburg en Durban twisten de lokale comites nu al waar Mandela het eerst moet komen'.

Het Zuidafrikaanse kabinet, dat de afgelopen weken in Kaapstad nerveus heeft vergaderd, ziet zo'n tournee als een grote dreiging.

Het is daarom steeds bezig de scenario's voor Mandela's vrijlating aan te passen. De vrijlating zou, volgens strategen achter de schermen, het best een anti-climax kunnen worden. Maar daarvoor lijkt het nu te laat: zwart Zuid-Afrika en de buitenwereld eisen dat de poorten voor Mandela opengaan. Hoe langer het uitstel duurt, des te groter wordt de schade voor Pretoria. Wereldpers Volgens het gezaghebbende dagblad Business Day was De Klerk gisteren nog volop bezig zijn toespraak van morgen bij te werken.

Parlementsleden van de regerende Nationale Partij kregen deze week van De Klerk alleen de thema's van zijn toespraak te horen: details waren staatsgeheim of gewoon onbekend. Kringen rondom De Klerk hebben geprobeerd het optimisme over de toespraak vanmorgen te temperen om te voorkomen dat 'te hoge verwachtingen worden gekoesterd'.

De Klerk zal waarschijnlijk de puntjes op de i zetten na zijn gesprek van vandaag met Mandela. Of De Klerk het nu wil of niet: morgen staat hij voor de Rubicon, morgen kijkt de hele wereldpers naar de kleine, kale man op de Kaap. Duizenden journalisten hebben hun intrek genomen in de fraaie accomodaties van deze zonnige, historische stad. De grote Amerikaanse televisienetten ABC, CBS en NBC hebben hun duurbetaalde anchormen zelfs naar de Kaap gestuurd om de toespraak te verslaan, en eventueel het eerste interview af te nemen met een vrije Mandela, met de eigentijdse Mahatma Gandhi. De Klerk moet daarom morgen met iets voor de dag komen om niet voor het oog van de wereld af te gaan. Een herhaling van de zogenoemde Rubicon-toespraak van ex-president Pieter Botha in 1986, die toen min of meer zei dat de zwarten niet moesten zeuren en dat hij lak had aan de rest van de wereld, zou fataal zijn. En dat is in regeringskringen maar al te goed bekend.

De aanleiding voor het oplaaien van massaal geweld is namelijk aanwezig in de vorm van de Britse cricketspelers die voor een volle zak met duiten een tournee maken door Zuid-Afrika. De betogingen tegen de sportreis leidden vorige week tot ernstige rellen in Kimberley.

Sommige protestacties zijn de afgelopen dagen bij wedstrijden in Bloemfontein relatief vreedzaam verlopen, maar de voedingsbodem voor een escalatie blijft bestaan. Frustraties over een talmende De Klerk die bang is de Rubicon over te steken, maakt het crickettournee daarmee automatisch tot een schietschijf voor massaal zwart verzet. Voor morgen hebben anti-apartheidsgroepen alvast protestmarsen gepland rondom de gebouwen van het Kaapse parlement, alsof het om de stad Jericho gaat. De Klerk zal een cruciale zet moeten doen als hij de val van de stadmuren wil voorkomen.