Interne ruzie bij Poolse democraten; Op zoek naar nieuwidentiteit na veertig jaar genadebrood eten

WARSCHAU, 31 jan. - Het rommelt in de SD, de Democratische Partij, een van de twee voormalige blokpartijen die veertig jaar nederig en gehoorzaam het genadebrood van de Poolse communisten hebben gegeten in ruil voor wat aardige baantjes en een minimum aan invloed, en die zich vorig jaar uit de schaduw van die communisten hebben losgemaakt om verder als echte onafhankelijke partijen door het leven te gaan. De interne ruzie, twee weken geleden ontketend door twee (van de 27) parlementariers van de SD, maakt deel uit van het proces van afrekening met het verleden van veertig jaar dictatuur en collaboratie met die dictatuur. In die zin staat ruzie model voor de conflicten die de democratisering overal in Oost-Europa begeleiden. Partijen - nieuwe partijen, maar evengoed de communisten en de oude blokpartijen - zoeken naar een nieuwe identiteit, een nieuwe authenticiteit, nieuwe programma's en echte kiezers en moeten zich zien te ontdoen van alles wat in verband kan worden gebracht met een lelijk verleden. Voor Tadeusz Dziuba en voor Tadeusz Bien, de twee SD-rebellen, is dat nogal wat: het hele bestuur van de SD, om mee te beginnen, en vervolgens het hele partijprogramma. Bien: 'De activiteit van de SD gaat nog altijd gepaard met veel valsheid en oppervlakkigheid. Op de laatste drie partijcongressen heeft het manifesten en programma's geregend, maar in de praktijk is er niets gebeurd. We verliezen aan de lopende band leden. Er zijn er officieel 120.000, in feite bestaat tussen een kwart en een derde daarvan uit dode zielen.'

De klachten van de opstandige parlementsleden gelden het partijbestuur, dat niet is veranderd sinds in de zomer van vorig jaar de SD van coalitie wisselde, de communistische partij in de steek liet en zich aan Solidariteit verbond. Dziuba: 'Al onze leiders zijn nog onder het vorige systeem aan de macht gekomen. Ze zijn allen door de communisten geselecteerd en benoemd, op basis van hun plooibaarheid. Zij hebben de SD verkocht in ruil voor een paar huizen, een paar auto's en wat comfort'.

Dat systeem van politiek afhankelijke partijleiders met hun persoonlijke banden met de communisten bestaat, zeggen Bien en Dziuba, nog altijd. 'Natuurlijk zijn de communisten niet meer aan de macht. Maar zij hebben nog altijd het hele bestuursapparaat in handen, het hele staatsapparaat, de nomenklatoera. Aan de afhankelijkheid van de SD-leiding is nooit een eind gemaakt.'

Midden Bien en Dziuba bepleiten 'een terugkeer naar het liberaal-democratische partijprogramma van 1939', een partijprogramma dat, zeggen zij, 'de leiders van de partij uit schaamte over hun eigen afhankelijkheid van de communisten vijftig jaar lang verborgen hebben gehouden' en dat pas in 1989 voor het eerst sinds 1939 is gepubliceerd. De reactivering van dat programma, zeggen de twee, kan leiden tot het ontstaan van een nieuw politiek midden in Polen, een midden dat nu ontbreekt dan wel is gefragmenteerd. Zij rekenen erop dat uit de bestaande groepen en partijen veel liberalen zich bij de SD zullen aansluiten als die de weg naar de eigen authenticiteit terugvindt. Alleen al in de 163 leden tellende parlementsfractie van Solidariteit, zegt Bien, zitten zeker 50 liberalen. Waarom zijn de twee rebellen eigenlijk pas nu in actie gekomen, en niet in september vorig jaar, tijdens het partijplenum waar partijchef Jerzy Jozwiak de steun van de partij voor de sprong van het ongelijke bondgenootschap met de communisten naar het bondgenootschap met Solidariteit kreeg? Dziuba: 'We zijn te lang geduldig geweest. We hebben veranderingen bepleit, maar je weet hoe dat hier gaat: ze komen na afloop op je af, je krijgt een hand, goed gedaan collega, en vervolgens wordt wat je hebt gezegd gewoon genegeerd.'

Dat moet nu anders, vinden de twee. Zij hebben een actiegroep gevormd onder de naam Democratie 90, zij hebben de knuppel in het hoenderhok van de parlementsfractie gegooid en zij hebben de steun van vier andere leden gekregen. Bien werd prompt fractieleider. Hun hoop geldt nu vooral de partijbasis: daar, zeggen zij, is de boodschap van Democratie 90, inmiddels gepubliceerd in het partijdagblad Kurier Polski, goed ontvangen. De partijleiding heeft, zegt Dziuba, met dreigementen op het initiatief gereageerd. 'Zij hebben eerst geroepen dat het tijd wordt dat we opstappen en vervolgens zijn ze met een intern partijproces gaan dreigen.'

Dat dreigement is inmiddels teruggenomen en er wordt nu nagedacht of de klachten van Democratie 90 een plenum waard zijn: de confrontatie met Jerzy Jozwiak en zijn bestuur. Moet Jozwiak weg? Bien: 'Jozwiak is op zich niet zo belangrijk. Belangrijk is dat er zoveel Jozwiaks in de leiding rondlopen. Met mensen met een verleden van samenwerking met de communisten kunnen we niet verder. Ze moeten weg. En als ze niet weggaan, gaan wij weg, dan stappen we uit de partij. We hoeven geen parlementszetel, we hoeven ook niet voor leider te spelen, we zijn ingenieurs en we gaan veel liever naar ons werk terug. Maar we willen wel graag binnen de SD de hervormingen op gang brengen die van de partij een normale partij maken'.

    • Peter Michielsen