Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Menselijke keten door Baltische landen

Door onze correspondent LAURA STARINK VILNIUS, 23 aug. — Vanavond om klokslag zeven uur worden drie miljoen Baltische handen ineengeslagen om een menselijke keten te vormen die de Gediminastoren in de Litouwse hoofdstad Vilnius via het vrijheidsbeeld in de Letse hoofdstad Riga verbindt met de toren Toompea in de Estse hoofdstad Tallinn. Zo herdenken de Baltische landen de vijftigste verjaardag van het Molotov-Ribbentrop-pact, het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler-Duitsland en de Sovjet-Unie. Volgens Esten, Letten en Litouwers is de annexatie van de Baltische republieken een rechtstreeks gevolg van het pact en daarom is dit voor hen een zwarte dag. De voorbereidingen voor de menselijke keten zijn in volle gang, de radio

is de hele dag in de lucht met allerlei informatie en de autoriteiten verlenen alle medewerking bij de organisatie. De heuvel achter de kathedraal, die vorig jaar aan de gelovigen is teruggegeven, was gisteren al het toneel voor een bijeenkomst over het pact. Voor een gehoor van zeker honderdduizend mensen pakte de ene spreker na de andere daar uit over de noodlottige gebeurtenissen

van 1939 én 1940. Links en rechts werden speldjes, stickers en vlaggetjes verkocht met het opschrift „Ribentropo-Molotovo Paktas Géda" („schande") of een afbeelding van de vlaggen van nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie met een doodshoofd erboven. Alle Litouwers waren het er desgevraagd over eens: het pact moet geannuleerd en de annexatie illegaal verklaard worden. De bezettingstroepen moeten worden teruggetrokken en Litouwen moet weer vrij en onafhankelijk zijn. Al 1,2 miljoen mensen hebben een petitie van die strekking ondertekend. Moskou heeft vorige week voor het eerst op het hoogste niveau het bestaan van de geheime protocollen van het Molotov-Ribbentroppact erkend.

Pag. 5: Vervolg

Aansluiting van Litouwen bij Sovjet-Unie was 'onwettig'

Vervolg van pag. 1

Politburo-lid Alexander Jakovlev, voorzitter van de Congrescommissie over het niet-aanvalsverdrag, veroordeelde het schooryoetend in een lang vraaggesprek ln de Pravda'. Gorbatsjov verschool zich dit voorjaar nog ach* ' er de lang gekoesterde smoes dat de originelen van de protocollen "ooit zijn gevonden. Een gepasseerd station, zo noemt Virgilijus Cepaitis Moskous latere historische inkeer. CeP a itis (51) is vertaler van beroep, m aar sinds enige tijd bezoldigd se cretaris van Sajudis, de Litouwse Beweging voor de Perestrojka, die bij de verkiezingen van maart j- en glansrijke overwinning behaalde op de communistische parHl- Nog belangrijker is dat Jakovle y niets gezegd heeft over de Politieke consequenties van het Pact voor de onafhankelijkheid v an de Baltische landen. Sterker n °g: hij ontkent enigerlei verband tussen beide gebeurtenissen. Cepaitis: „Jakovlevs vraaggesprek is natuurlijk een stap voorwaarts, als je er rekening mee houdt tot welk publiek hij zich r, cht. Voor de meeste Russen j^oet het als een donderslag bij e 'dere hemel zijn gekomen, voor °ns is die kwestie eigenlijk al afgedaan." De lokale pers publiceerde gis-, jeren de conclusies van de Lijouwse parlementscommissie over net pact, die uiteraard veel verder &jan dan de conclusies van de Mcskouse commissie. Het verdrag

over wederzijdse hulp, dat Litouwen werd opgedrongen; gaf de Sovjet-Unie het recht troepen in Litouwen te stationeren, de regering werd gedwongen haar ontslag in te dienen en de verkiezingen werden gemanipuleerd, aldus de Litouwse conclusies. De nieuwe, volgzame regering nam toen de verklaring aan over de toetreding van Litouwen tot de SovjetUnie. De commissie acht deze verklaring dan ook onwettig en geeft bovendien een indrukwekkende lijst van alle internationale verdragen die door de SovjetUnie zijn geschonden bij de annexering. Ons uiteindelijke doel, zegt Cepaitis, is de volledige onafhankelijkheid van Litouwen, en de angst om dat verlangen uit te spreken is verdwenen. Het vorige week in de Pravda gepubliceerde discussiestuk voor het komende plenum over de nationaliteitenkwestie vindt hij verouderd. „Wij zijn al zover vooruitgehold dat het stuk op ons al reactionair overkomt. Wij kunnen ons niet meer voorstellen dat Moskou iets 'geeft'. Wij willen niet langer het object van de geschiedenis zijn.

Moskou stelt een nieuw akkoord tussen de Unierepublieken voor, maar Litouwen zal alleen tekenen wanneer zo'n akkoord voordelig voor ons is." Volgens Cepaitis maakt de Sovjet-Unie een proces van dekolonisering door, en dat proces is niet te stoppen, hooguit te vertragen. „Zelfs als ze ons fysiek zouden vernietigen, kan dat proces niet worden tegengehouden, te meer daar de Sovjet-Unie tegelijkertijd probeert een totale politieke en economische ineenstorting te voorkomen", aldus Cepaitis, die zich overigens een tegenstander betoont van gewapend verzet. Hij ziet wel wat in een „omgekeerde Finlandisering", een Litouwen dat onafhankelijk is, maar sterk op de Sovjet-economie is georiënteerd. Sajudis is een beweging, en geen politieke partij, en dat betekent volgens Cepaitis dat zij het hele Litouwse volk vertegenwoordigt. De verhouding met de communistische partij is redelijk, al zijn er steeds conflicten. Zo wil Sajudis de verkiezingen voor de Litouwse Opperste Sovjet en de plaatselijke sovjets vervroegen, terwijl de partij, bang voor een

herhaling van haar nederlaag, ze het liefst nog even uitstelt. „Het klinkt vreemd, maar de communistische partij stimuleert op dit moment het ontstaan van verschillende politieke partijen in Litouwen. Dat is een tactische manoeuvre: ze wil dat Sajudis in een veelheid van partijen ten onder gaat. Ze is nergens zo bang voor als voor een nieuwe confrontatie met Sajudis". Cepaitis heeft een kersvers bewijs voor deze theorie: gisteren is een organisatiecomité opgericht voor een toekomstige Boerenpartij. In dat comité hebben allemaal voormalige ambtenaren zitting van het ministerie van landbouw, dus voor Cepaitis is wel duidelijk uit welke hoek de wind waait. „Het is altijd beter een boom in het bos te verbergen", glimlacht hij, maar volgens zijn schattingen zou Sajudis bij de komende verkiezingen tachtig procent van de zetels behalen. Litouwen is eigenlijk stilletjes aan een meer-partijenstaat geworden. Naast een Groene Partij zijn onlangs een Sociaal-democratische en een Christen-democratische Partij opgericht. De Communistische

Partij van Litouwen, die zichzelf overigens onafhankelijk wil verklaren van Moskou, lijkt zich daarbij te hebben neergelegd. Volgens partij-ideoloog Justas Paleckis wil de meerderheid van de Litouwse bevolking niet terug naar het autoritaire een-partijenregime van dictator Smetona, president van het onafhankelijke Litouwen tussen de twee wereldoorlogen. „Er zijn op dit moment in Sovjet-Litouwen meer burgerrechten dan in het Litouwen van Smetona. Ook dat Is een politieke realiteit", aldus Paleckis gisteren op een persconferentie. Sajudis beschouwt hij als een „constructieve oppositie". Over het verbale wapengekletter uit Moskou, in de vorm van scherpe artikelen in de Pravda, blijkt men zich in Litouwen niet erg druk te maken. Confrontaties met Moskou zijn niet nuttig, maar in principiële kwesties soms noodzakelijk, vindt Paleckis. ,,De Baltische landen hebben thans een reële kans te bereiken wat zij willen, maar dat kan alleen als zij zich gedragen als serieuze en rijke politici en zich niet overgeven aan illusies en euforie". Waarmee hij zeggen wil dat de communistische partij uittreding uit de Sovjet-Unie op dit moment niet haalbaar acht. Onder de bevolking wordt daar duidelijk anders over gedacht. „ Russian occupants go home", meldt een spandoek aan de voet van de toren naast de kathedraal. Het trekt hier nauwelijks nog de aandacht.