Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Dans om de meiboom van de macht

De PvdA wil koste wat kost regeren

Ze waren al bijna gewend aan de gedachte dat het nooit meer zou gebeuren. Ze hadden vermoeid de oppositiebanken verlaten en gekozen voor een commissariaat, een burgemeesterschap of een andere baan met tenminste een klein beetje macht. Maar na de val van het tweede kabinet-Lubbers ziet de toekomst voor sociaal-democratische bestuurders er in één klap weer zonnig uit. Wat wil de PvdA nu in de regering? Weer biefstuk-socialisme? Of 'Dreesiaanse soberheid'? Een analyse van de euforie. Mark Kranenburg Hubert Smeets Nog dinsdagavond meldt Jaap van der Doef zich bij de macht. De burgemeester van Vlissingen is toevallig in Den Haag. De behoefte om de val van het kabinet nu reeds met zijn partijgenoten in de Tweede Kamer na te bespreken, is onbedwingbaar. Alsof hij nooit is weggeweest, zo staat hij na afloop van hét debat in de 'rooksalon.' De meeste andere pvdA'ers lopen er nog wat beduusd rond. Het enige dat Wim Kok direct na afloop kan uitbrengen is: 'In het vervolg vieren we 2 mei.' Ze hadden een 'wedstrijd gewonnen zonder zelf gespeeld te hebben,' zoals Jeltje van Nieuwenhoven het formuleert. Maar de burgemeester heeft geen last van dat gevoel. Van der Doef is de eerste sociaal-democraat die deze week de weg naar de kudde terugvindt die hij drie jaar geleden zelf had verlaten, omdat hij wel eens wat anders wilde doen dan oppositievoeren. Hij wordt binnen acht uur gevolgd door anderen. Woensdagmorgen vroeg - premier Lubbers heeft nog niet eens zijn ontslag aan Hare Majesteit aangeboden - is ook scheidend Vendex-topman Arie van der Zwan, recent weer tot de gelederen toegetreden, al voor de Vara-radio aan het uitleggen hoe het financieel-economische beleid van het nieuwe kabinet er uit zou moeten zien. Ook dat getuigt van een alertheid die een politicus niet misstaat. De anderen in zijn partij komen wat trager op gang. Menig pvdA'er kon het maar niet geloven. Zo 'gewend waren ze inmiddels aan de gedachte dat het nooit meer zou gebeuren,' aldus Wal ter Etty, wethouder van financiën en partijleider te Amsterdam. Tijdens de één mei-bijeenkomsten op maandag hadden de sprekers uit Den Haag niet voor niets gepoogd het enthousiasme van het kader in het land wat te temperen. Als VVD-fractieleider Voorhoeve dinsdagavond in zijn tweede termijn omstandig begint te refereren aan de concessies die de minister-president volgens hem heeft gedaan, denkt Hans Kombrink zelfs: 'je zult het zien, Voorhoeve aarzelt al de hele week en gaat nu die motie alsnog aanhouden.' Maar als dat binnen enkele minuten een misverstand blijkt en cda -fraetievoorzitter De Vries vervolgens ook nog eens vaststelt dat de VVD 'afscheid had genomen van het CDA als coalitiepartner,' begint de euforie in de oppositiebankjes toch langzaam om zich heen te grijpen. Kombrink voelt zich ineens 'zeer opgeruimd.' 'Uitbundig' wordt hij niet - de champagnekurken knallen niet, dat zou te 'demonstratief zijn - 'opgewonden' wel. Want zoiets heeft hij 'in al die zeventien jaar nog niet mogen meemaken' en dat is 'op zich al een waardevol en uniek moment in 't leven.' 'Politiek? Je denkt dat je het begrijpt en dan gebeurt er dit,' moet zelfs stadgenoot en collega Piet de Visser uit Rotterdam toegeven. Niet te gretig Woensdag is de partij al weer bij zinnen. Het hoofdkwartier aan de Nicolaas Witsenkade in Amsterdam ligt er die dag verlaten bij. Directeur Joop van den Berg van de Wiardi Beckmanstichting maakt zich op om voor een korte vakantie af te reizen naar Mallorca. De rest van de partijleiding vertoeft ook elders: aan het Binnenhof in Den Haag. In de Savornin Lohmanzaal komt 's middags om twee uur de Polka bijeen, de 'politieke campagnecommissie,' aangevuld met het 'klein bureau' van de Tweede Kamerfractie, die om niet al te

'gretig' te lijken de geplande plenaire fractievergadering over 'de actuele politieke situatie' op de valreep maar besluit af te gelasten. De Polka moet de eerste lijnen uit zetten, zowel in organisatorische zin als in politiek opzicht. De organisatie laat zich raden. Campagneleider Peter Kramer heeft gewoon het 'mapje 1982 uit de kast gehaald.' Toen waren er, door de ineenstorting van het kabinet-Van Agt/ Den Uyl, ook vervroegde verkiezingen in september. 'Als je niet op een weekje kijkt, kunnen we nu hetzelfde scenario volgen.' Bovendien is er bij de vaststelling van het verkiezingsprogramma, voorlopig voorzien op 8 juli, niet veel tijd voor 'emmeren' en 'hobbyen over punten en komma's,' hetgeen de slagkracht van de partij kan vergroten. Zo wordt er in de gewesten ook over gedacht. Simon van Driel, voorzitter van het gewest Zuid Holland, begin de dagen na de val dus ook een beetje 'rond te bellen'. Voorzitter Piet van Kuilenburg van het gewest Drenthe schrijft voor maandag onverwijld een gewestelijke bestuursvergadering uit om het 'zaakje voor elkaar te maken.' Hij heeft een vergelijkbare situatie al eens eerder gemaakt: in 1972, toen de PvdA na de val van het kabinetBiesheuvel, eveneens halsoverkop haar nu vooral legendarische Keerpunt moest opstellen. 'Dat was een haastklusje, maar is ook uitstekend gegaan.' De politieke koers is in deze feestweek echter al wat minder eenduidig vast te stellen. Want wat moet de partij nu eigenlijk vinden van die voorgenomen afschaffing van het reiskostenforfait, de formele aanleiding tot de crisis? Etty plaatst zichzelf uiteraard 'aan de zijde van het kabinet.' Een Kamerlid als Vermeend, fiscaal specialist, wil liever een voorzichtig voorstander van 'geleidelijke afschaffing' zijn. Maar als ze het te hard gaan roepen, kunnen ze rekenen op Han Lammers, commissaris der Koningin in het suburbanisatiegebied Flevoland: 'Dwaasheid. De mensen weer dwingen in de binnenstad te gaan wonen. Met z'n allen driehoog achter in de Dapperbuurt, daar komt het toch op neer.' Dat hachelijke onderwerp kan de partij dus maar beter omzeilen. Goddank heeft de partij net op tijd haar eigen milieuplan Honderd over groen het licht laten zien. 'De prioriteit die het kabinet daar wilde leggen, was vooral

verbaal. Het grootste voordeel van deze crisis is dat een nieuw kabinet nu antwoord kan geven op actuele vraagstukken als het milieu, de opkomende looneisen in de collectieve sector,' stelt het in moorddadig tempo opklimmende 33-jarige Tweede Kamerlid Ad Melkert (derde wereld, milieu-specialist én financieel woordvoerder) vast temidden van de paardebloemen in zijn tuin te Almere-Haven. 'Wij hoeven nu niet met de pet in de hand af te wachten of het Lubbers behaagt iets te doen.' Zo zou de 'PvdA kunnen laten zien dat de oppositie niet goedkoop was en dat ze dus de omschakeling naar de regering kan nemen,' aldus Kombrink. Minder eenvoudig zullen de sociaal-democraten zich van dat andere dilemma kunnen afmaken: 'biefstuk-socialisme' of Dreesiaanse soberheid. Volgens Etty de "keuze voor de jaren negentig.' Kortom, het vraagstuk van de private rijkdom en de publieke armoe. Voor de crisis was dat nog een theoretische kwestie. Wat te doen als verpleegkundigen vijf procent loonsverhoging vragen? Uitbetalen, althans veel begrip tonen, vinden sommige partijgangers. En met de koppeling tussen lonen en uitkeringen? Herstellen! Maar dat gaat vanaf woensdag niet meer zo simpel, beseffen de sociaal-democraten reeds een dag later. Want de PvdA wil tegelijkertijd investeren: in onderwijs, milieu en infrastructuur. Als de sociaal-democraten voor het consumenten-socialisme zouden kiezen, kunnen we volgens Etty 'straks net zoveel jenever drinken als we willen maar wel in een verpeste omgeving.' De PvdA zou daarom moeten durven ijveren voor een 'nog veel ingrijpender wijziging' van het vier jaar geleden 'herziene' sociale zekerheidsstelsel, ook al lopt ze daarmee het risico 'flink met de vakbeweging in de slag' te moeten. 'Al die discussies over het Zweedse model moeten nu eens leiden tot besluiten.' Armoede Hoezo ingrijpen? 'Niet verslechteren, maar verbeteren op onderdelen,' zegt Han Lammers. 'We moeten er wel goed op letten dat er thans in Nederland armoede heerst. Dat wil niemand zien, maar het is wel zo.' En natuurlijk

zal er ook geïnvesteerd moeten worden. 'Kostbare infrastructuur is nodig, anders wordt het een complete puinhoop. De toekomst is duur. Die boodschap begrijpen de mensen wel.' En de basis? Marijke Linthorst, bestuurslid van de afdeling Abcoude (57 leden inclusief die in Baambrugge): 'De discussie over de vraag of een bejaarde niet meer recht heeft op sociale zekerheid dan een student is bij ons niet aan de orde. Als je heel eerlijk bent - het klinkt tamelijk arrogant - is het tot de PvdA nog niet doorgedrongen wat voor consequenties de invidualisering heeft'. Is de PvdA dan nog niet rijp voor de macht? 'Te weinig.' Linthorst vindt haar eigen uitspraak 'gewaagd.' Maar ze is niet de enige. Natuurlijk, Jan Beyert, oud-lid van de Groningse provinciale staten, voormalig wethouder te Delfzijl,beleefde dinsdag een "gouden avond' maar daags daarna realiseert hij zich toch ook: 'Klaar? Eigenlijk niet. Er zijn allerlei mensen die iets vinden. Sint heeft een mening, Kok soms ook. Maar de PvdA heeft nog geen concept. Bovendien hebben we de verkiezingen nog niet gewonnen. We mogen dan wel nog steeds Maurice de Hond hebben in Achter het Nieuws, maar daar heb ik sinds 1986 geen vertrouwen meer in. Maar ik wil het wel graag. De sociaaldemocratie moet weer eens meeregeren. Je raakt anders zo in het slop.' Maar hoe dan wel? Door vooral veel te laten. Daarover is bijna iedereen het na twee dagen roes al eens. De PvdA moet zich 'in de dans rond de meiboom van de macht' niet meer opwerken als 'het alternatief,' schrijft partijwetenschapper Paul Scheffer in een bijdrage voor De Volkskrant. Meeregeren is nu eenmaal vaak niet meer dan een 'weinig bevlogen gemodder.' Of, zoals Melkert het omschrijft: 'Het wordt hoog tijd dat er wat andere accenten gezet worden.' Ook Melkert waarschuwt deze week de partij geen 'maximalistische posities' in te nemen. De PvdA zou zich moeten 'presenteren als volwaardige en natuurlijke regeringspartij' die zich 'niet al te geobsedeerd bezig houdt met de electorale verhoudingen en, zoals drie jaar geleden, zichzelf-uitsluitende criteria.' Accenten?

Niet meer? Kamerlid Piet de Visser, ruim vier jaar geleden nog de linkse paria in de fractie, heeft er thans slechts drie woorden voor nodig: 'Normaal blijven doen.' En al die strategische trucs, van meerderheidsconcepties tot strijdpunten-strategieën? Zoals de zaken er nu voorstaan, heeft het voorkomen van een meerderheid voor cda en wd geen prioriteit meer, hoewel dat natuurlijk altijd meegenomen is. Sinds dinsdag hebben die twee partijen, in tegenstelling tot 1986, immers geen gezamenlijk 'karwei' meer. 'De grootste worden, daar gaat het om. Zodat je bij de formatie het initiatief krijgt en vervolgens kan behouden. Dezelfde spilfunctie die het cda altijd heeft gehad,' zegt Lammers. En vanuit die positie kan dan onderhandeld worden met cda en vvd . 'Alle opties openhouden,' is zijn devies. Voorzichtigheid Voor grootscheepse verkiezingsstrategieën is derhalve geen plaats meer. Die voorzichtigheid etaleert zich niet alleen in de inner circle. Ook het plaatselijke kader, twaalf jaar geleden in de persoon van Piet Reckman de Angstgegner van de partijtop, is als de dood dat mooie verkiezingen en goede onderhandelingsresultaten 'vervolgens weer verknoeid worden.' Linthorst: 'Al die mensen die vanaf de zijlijn roepen hoe het moet, de hele partij die zich ermee gaat bemoeien. Onzin.' Zelfs Van Kuilenburg, gewestelijke bons van de oude soort, is nu al bereid vast te stellen dat de partij niet weer 'tien of twintig on-onderhandelbare punten in elkaar moet draaien.' Geen strijdpunten dus. Ook niet bij Piet de Visser. Gewoon over alles onderhandelen. Alleen niet al bij voorbaat 'je heil in het midden zoeken,' waarschuwt Lammers. Moet de al door de Tweede en Eerste Kamer aanvaarde belastingverlaging per 1 januari 1990 doorgaan? 'Daar is wel uit te komen door onderhandelen,' zegt De Visser. 'Het zal ongetwijfeld één van de onderwerpen zijn waar wij afspraken over willen maken in het regeerakkoord. Daartegenover zullen wij dan wat moeten geven, misschien op het punt van de euthanasie. Eng vak eigenlijk hè?'

Zelfs de koppeling tussen uitkeringen en lonen, twee jaar geleden aanleiding tot een knallend conflict tussen Kombrink en Sint, hoeft geen probleem te zijn. Nu al zeggen dat de automatische koppeling hersteld moet worden is 'een verkeerd uitgangspunt,' vindt De Visser. Lammers maakt zich ook al geen zorgen: 'Koppeling is een kwestie van techniek, een uitrekenpartij.' Resteert de vraag: met wie en door wie? Niet iedereen is onder de indruk van het bondgenootschap dat Voorhoeve en Wiegel in de voorbije weken gesmeed leken te hebben. 'Het beeld in de vvd ligt veel grilliger,' analyseert Kombrink snel.'Meer dan de helft' van de VVD-fractie is immers nog steeds geporteerd voor een coalitie met de PvdA. Anderen hebben nog ingewikkeldere en conspiratieve scenario's ontwikkeld: Voorhoeve en de 'linkervleugel' hebben met een rechts 'issue' de macht gegrepen. Hoe uitdagend ook, Paul Scheffer, de enige partijganger die ooit de cover van cd a -actueel heeft gehaald (schouder aan schouder met zijn antirevolutionaire collega Arie Oostlander) voelt er niets voor. Want 'de opbrengst van een week verwarring' is volgens hem deze: 'De machtspositie van het cda in het centrum van het politieke leven is bevestigd.' De PvdA heeft 'de afgelopen jaren te zeer nagelaten om contacten met het cda te cultiveren. Tot nu toe heeft desinteresse het beeld beheerst,' aldus de WBs 'er. 'Er rest geen andere keuze dan een coalitie met het cda.' Jan Beyert heeft vanuit het eens zo 'links' geachte Groningen deze week hetzelfde gedacht. 'Waarom zou het cda nu ineens weg moeten? Ik heb het altijd een schande gevonden dat een grote partij als de PvdA sinds 1958 maar zeven jaar in de regering heeft gezeten. Het cda is ook een verdomd grote partij.' Beyert maakt zich hooguit zorgen over Wim Kok. Stel dat het cda op 6 september toch de grootste partij wordt en Kok onder premier Lubbers moet opereren, dan 'ben ik toch bang dat die lepe jezuïet Lubbers onze Wim Kok inpakt' zoals hij dinsdagavond ook die 'arme Joris, net een Cherubijn met een snor' alle hoeken van de Kamer liet zien. Het zij zo. Want alternatieven zijn er uiteraard niet. Maar door wie zou Kok zich kunnen laten bijstaan in een eventueel centrum-links kabinet? Scheffer

heeft er vanuit de burelen van het wetenschappelijk bureau nu reeds zijn ideeën over geventileerd: 'Juist nu zou de PvdA belang moeten hechten aan een nieuwe generatie dwarse denkers en doeners' en haar regionale 'clientelisme' de nek moeten omdraaien. Geen namen Vanuit de polder zegt Han Lammers: 'We zullen verder moeten kijken dan het Binnenhof en de vakbestuurders in gemeenten en provincies. De PvdA heeft ook een heleboel leden in leidinggevende functies in het zakenleven zitten. We zullen aan talent-scouting moeten doen.' Nee, geen namen. 'Daar begin ik echt niet aan.' Op de Nicolaas Witsenkade heeft het partijbestuur onder leiding van Sint overigens al ruim een jaar geleden vastgesteld, dat de nieuwe 'ministeriabele' PvdA'ers vooral onder de nieuwe Wibaut'en in het lokale bestuur gezocht moeten worden. Maar Walter Etty - 'die ambitie moet je hebben, anders nemen ze je niet serieus' - heeft zich daar dezer dagen toch nog niet door laten opjuinen. Hij heeft 'de laatste tijd wat met verstandige wijze types als SER-voorzitter Quené.' De concurrentie is echter groot. 'Ze komen al opzetten,' heeft Beyert gemerkt. 'Ik heb Jackie (Wallage, red) nog niet gebeld. Hij rekent er op minister te worden en zou het zonder meer goed kunnen. Bij Max (van den Berg, red.) zou ik daaraan twijfelen. Daarmee heb ik er al één. Een punt is dat er in de fractie ook nog wat sub-alterne figuren zitten. Maar een der grootste partijen van Nederland moet toch mensen kunnen leveren. Je kan desnoods Van Thijn uit Amsterdam terughalen. Duisenberg niet.' 'Het is een spel dat nooit ophoudt,' verzucht De Visser, 'alleen is het nu wat urgenter geworden.' Eigenlijk heeft maar één man de afgelopen week hardnekkig gezwegen: Wim Meijer, de voormalige vice-voorzitter van de fractie, een der opstellers van het 'vernieuwingsrapport' Bewogen Beweging, sinds vijf maanden commissaris der Koningin te Drenthe. Vorige week had hij nog even met Wim Kok gesproken, maar nu lijkt het hem 'verstandiger' hem niet publiekelijk lastig te vallen met adviezen. De toekomstige informateur sprak zichzelf toe: 'Afstand houden.' ■

FOTO VINCENT MENTZEL