Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Chili en Paraguay: dictaturen in het defensief

'NA MARCOS EN DUVALIER is Pinochet aan de beurt." Een golf van opwinding ging een paar maanden geleden door Zuid-Amerika toen twee schijnbaar duurzame dictators als dieven in het donker hun land moesten ontvluchten nadat de Amerikanen hun handen van hen hadden afgetrokken. Pressie van de katholieke kerk verhaastte de val van beide presidenten, en sommigen ontwaarden de contouren van een nieuwe alliantie voor democratie, met Ronald Reagan en Karol Wojtyla als voortrekkers. Generaal Augusto Pinochet in Chili en ook generaal Alfredo Stroessner in Paraguay konden wel gaan pakken. De Amerikaanse regering heeft daarna openlijk haar afkeer van dictaturen beleden, waarbij het eerder wel gemaakte onderscheid tussen totalitaire en autoritaire regimes werd verlaten en Chili en Paraguay in een adem met Nicaragua en Cuba werden genoemd. Het idee dat Washington afstand wil scheppen tot Pinochet, is versterkt toen in maart de Amerikaanse afgevaardigde bij de commissie van de mensenrechten in Genève voor het eerst sinds de val van Allende een resolutie indiende waarin de schendingen van de mensenrechten in Chili krachtig werden veroordeeld. Het Marcos-Duvaliereffect is in Chili en in Paraguay duidelijk zichtbaar en blijkt een bron van inspiratie voor de oppositie. Op de Filippijnen is het belang van samenwerking gebleken, en voor het eerst is er nu in Chili sprake van een begin van eenheid onder de oppositie: christen-democraten en communisten hebben elkaar vorige maand gevonden op de afspraak om in juni te beginnen met een campagne van burgerlijke ongehoorzaamheid, stakingen en demonstraties als het regime geen begin maakt met democratisering. Zij hebben deze week een belangrijke ruggesteun gekregen van een internationale conferentie (overigens zonder NeM derlandse parlementsleden) van christen-democraten en sociaal-democraten. Maar ook in Paraguay, dat in zijn relatieve isolement een beschutte en enigszins vergeten speeltuin leek waarin Stroessner ongehinderd zijn gang kon gaan, is het de afgelopen maanden begonnen te gisten. Oppositiepartijen overtraden het verbod op openbare bijeenkomsten, het woord dictatuur viel, en artsen en verpleegsters, studenten en arbeiders gingen de straat op. Net als in Chili werd de Amerikaanse ambassadeur de held van de oppositie omdat hij contact zocht met de verboden partijen. MAAR DAARMEE WORDEN Chili en Paraguay nog geen Haïti of Filippijnen. Oude generaals als Pinochet en Stroessner zijn taaier dan de playboy Duvalier, die in een gespreid bedje kwam. Zij hebben dan ook niet de koffers gepakt, maar de traangasgranaten, het waterkanon en de wapenstok. Massale razzia's in de krottenwijken rondom Santiago moeten de mobilisatieplannen van de oppositie tegenwerken. Bij de val van Marcos vormde de rebellie van twee leidende officieren de katalysator, maar van enig openlijk protest van de militairen in Chili en Paraguay is nog geen spxaïUC' Ér mag wel druk worden gespeculeerd dat de officieren daar onder de indruk zijn geraakt van het 'Leve het leger" op Haïti en de (korte) golf van sympathie van het Filippijnse volk voor de soldaten, maar concrete aanwijzingen voor onrust in het leger zijn er niet. Zeker in Paraguay speelt mee dat er niet direct een alternatief zichtbaar is voor Stroessner. BOVENDIEN HEBBEN DE Amerikaanse ambassadeur en de plaatselijke prelaat in beide landen duidelijk gemaakt dat hun sympathie met de oppositie niet absoluut is. Kardinaal Fresno in Santiago en bisschop Livieres Bank in Asuncion hebben voorstellen gedaan voor samenwerking van de gematigde oppositiepartijen en voor een nationale dialoog, maar zij staan ver van linkse groepen. Zeker in Paraguay is de katholieke kerk veel minder radicaal dan in Haïti, waar veel priesters de bevrijdingstheologie aanhangen. Evenmin betekent de Amerikaanse afkeer van dictaturen dat Uncle Sam nu de gehele oppositie aan de brede borst wil drukken, ln Chili hebben Amerikaanse ambassadefunctionarissen laten doorschemeren dat de val van Pinochet kan worden bespoedigd als de toekomstige regéring belooft marxistische partijen te verbieden, een algemene amnestie afkondigt voor het leger, niet streeft naar de vorming van een kartel van schuldenlanden, en zich niet met Midden-Amerika bemoeit. Ook in Paraguay hebben de Verenigde Staten duidelijk gemaakt dat zij plotselinge en radicale veranderingen willen vermijden. DAT PINOCHET EN STROESSNER de hun resterende tijd in uren kunnen tellen als Washington zich actief tegen hen keert, is nauwelijks betwist. Maar, zo heeft minister van buitenlandse zaken Shultz onlangs duidelijk gemaakt, de Verenigde Staten willen dat alleen doen, indien democratie eisende betogers duidelijk maken dat het regime alle legitimiteit heeft verloren, indien belangrijke politieke en sociale actoren als leger en kerk achter de demonstranten staan, en indien amnestie, verzoening en sociale vrede doeleinden zijn van de oppositie. Die situatie komt dichterbij, zeker in Chili. De gematigde oppositie in die landen heeft nu alle steun nodig die het Westen kan geven om ervoor te zorgen dat de democratie niet langer een droom blijft.