Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Taal

Etteritis

OVER TAAL Door Camiel Hamans

Zelfs de kerk van Rome is niet meer wat zij geweest is. Was vroeger de dienst van het altaar voorbehouden aan mannen, nu schijnen daar ook vrouwen hun plek gevonden te hebben. Misdienettes is de naam die aan deze jonge dames gegeven wordt. Kwade tongen zouden wellicht willen suggereren dat deze bizarre benaming ingegeven is door de parallel met sufragettes of nog erger met majorettes. Mij lijkt de verklaring eerder van taalkundige aard. Misdienette is de vrouwelijke vorm van misdienaar, maar niet de meest voor de hand liggende. Een vrouwelijke dienaar is immers een dienares zoals een vrouwelijke tovenaar, minnaar, winnaar en kunstenaar een tovenares,

respectievelijk minnares, winnares en kunstenares is. De enige bekende uitzondering op dit patroon wordt gevormd door de molenaar en zijn molenarin. Een misdienaar van de feminiene soort had daarom misdienares moeten heten. De tegenhanger van een tempel- of afgodsdienaar is toch ook een tempel- of afgodsdienares. Ik denk dat er een vrij simpele reden is voor het feit dat het woord misdienares geen ingang gevonden heeft. Normaal is de vrouwelijke vorm van een woord op -naar een -nares, ook al gaat het om een ingewikkelde vorm. Zelfs bij lange samenstellingen als voordrachtskunstenaar, medeminnaar en prijswinnaar ziet men geen uitzondering op deze regel: voordrachtskunstenares, medeminnares en prijswinnares. Misdienaar lijkt op het eerste gezicht net zo gevormd als de laatste voorbeelden. Er lijkt zodoende geen reden af te wijken van het gangbare patroon. Toch gebeurt het en, naar ik veronderstel, om deze reden: in voordrachtskunstenaar wordt het woord kunstenaar als een bij elkaar behorende vorm gezien. Daarom is een vrouwelijke voordrachtskunstenaar een combinatie van voordracht en kunstenares. Bij misdienaar is de eenheid van het deel dienaar geringer en wel omdat de uitdrukking 'de mis dienen' ingeburgerd is. De

samenhang tussen mis en dien is daarom in misdienaar zeker zo groot als die tussen dien en (n)aar. Bij de 'vervrouwelijking' is dientengevolge niet direct gedacht aan de reeds bestaande dienares. Bij tempeldienares speelt de hier voorgestelde mogelijkheid niet. Er bestaat immers geen uitdrukking 'tempel dienen'. Waarom het nu misdienette geworden is en niet bijvoorbeeld misdienierster is een ander verhaal. Het achtervoegsel -ette is een modevorm geworden. Rober-Henk Zuidinga heeft in het onlangs verschenen, heel aardige, boekje 'Het Heden', bij Sijthoff uitgebracht door de redactie van het radiotaalprogramma 'Wat een taal', een stukje geschreven over deze modieuze 'etteritis'. Het suffix -ette is van Franse oorsprong en is daar de vrouwelijke vorm van -et. Deze beide achtervoegsels hebben een verkleinwoordfunctie. Zo is de fillette een kleine fille, dus een klein meisje. Une fleurette is eigenlijk een bloempje, en vandaar een galant woordenspel en een flirt. Un fleuret was oorspronkelijk het bloemknopjesachtige dopje op een degen en werd zodoende het woord voor een floret. Une cigarette was in het begin een kleine cigare. Een statuette is een kleine statue, dus een beeldje. Dit achtervoegsel -ette is een eigen leven gaan leiden in allerlei talen. In het Engels is het bijvoorbeeld terecht gekomen achter launder, wastrog, en leverde zo launderette en laundrette, ons wasser ette. In het Nederlands duikt het suffix buiten Franse woorden voor het eerst op in 1954 toen een reclamebureau de opdracht kreeg een aantrekkelijke naam te verzinnen voor het beroep van ateliermeisje. In het Frans heten deze dames midinettes, een 19de eeuwse combinatie van midi, 12 uur, en dinette, hapje. Een midinette werd daarom iemand 'qui se contente d'une dinette a midi'. Een verandering van i naar o suggereerde een artistiek bestaan in het midden van de haute couture in plaats van slavenarbeid achter een naaimachine. Van beroepen ging -ette, dat immens populair werd rond 1960, over op produkten en merken. De woordspeling 'pastunette' leeft nog steeds voort. Door deze populairteit werd -ette gebruikt voor alles wat modern moest klinken: kitchenette, peuterette, slumberette, sleeperette en wasserette. Vandaar en omwille van de herinnering aan vrouwelijke beroepen de misdienarette. Laten we hopen dat de functie minder aan mode onderhevig is dan de naam.