Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Oorlog

Vredesbeweging als een geestelijke en culturele verschuiving DISCUSSIE

Door drs. P. Hoe meer men z ich aan de wapens vastklampt, zich erdoor laat afschrikken of er tegen verzet, hoe geringer later de kans op wapenvermindering lijkt.

Door drs. P. Ransijn

In de kernwapendiscussie — e n niet alleen daar — is men veelal geneigd aan de mensen ze lf (te) weinig gewicht en aan je wapens (te) veel gewicht toe te kennen. Hoe meer men z ich aan de wapens vastklampt, zich erdoor laat afschrikken of er tegen verzet, hoe geringer later de kans op wapenvermindering lijkt. De w apens worden dan immers te belangrijk of te afschrikwekkend geacht om er afstand van te doen. Dit bleek bijv. uit een artikel van G. Benthem van den Berg in deze krant (21.12.1981). De laatste tijd krijgen de menselijke factoren in het proces van bewapening, oorlog en vrede meer nadruk. 'Wapens maken geen oorlog,

mensen wel', zo gaf de polemoloog Tromp de rol van de menselijke factor kernachtig en haast triviaal weer (Volkskrant 24.10.1981). Recentelijk benadrukten IKV-secretaris Faber en de godsdienst-sociologe Mady Thung resp. het belang van culturele en religieuze factoren in het vredesstreven. Dit is een verheugende tendens, want naarmate men zich meer bewust wordt van zijn eigen rol in het maatschappelijke gebeuren, groeit met dit bewustzijn ook het vermogen om er iets aan bij te sturen. 'De religieuze trekken van de massale vredesbeweging' zoals de titel van haar artikel in deze krant luidde (15.1.1982), werden door Mady Thung nogal eenzijdig en met opgeheven vinger belicht: ^„hoedt U voor religieuze ondertonen". Het is verheugend dat zij aandacht heeft voor de spirituele aspecten van het vredesstreven, temeer omdat toenemende bewustwording of geestelijke ontwikkeling tot innerlijke en uiterlijke vrede kan leiden. Haar eenzijdige aandacht voor mogelijke riskante consequenties van spirituele drijfveren wil ik hier graag aanvullen door het positieve, hoopgevende perspectief van spiritualiteit te benadrukken. Met opzet vermijd ik de term religie, omdat dit woord te eng is en misplaatst kan zijn voor de geestelijke kant van de vredesbeweging. Dit geldt nog veel meer voor de term millenarisme — het uitzien naar de komst van het Duizendjarig Rijk en wat daarmee samenhangt. We hoeven ons geen zorgen te maken om de hoopgevende geestelijke bezieling van de vredesbeweging. Maar waar we wel voor moeten oppassen, is om deze beweging niet als een soort millenaristische sekte te gaan beschouwen, zoals ook ten onrechte gebeurt met geestelijk georiënteerde organisaties. In plaats van de vredesbeweging te verengen tot een specifiek soort sekte, waar tal van sympathisanten zich dan allerminst in thuisvoelen, lijkt het mij meer op zijn plaats deze beweging te beschouwen in het kader van een meer omvattende culturele verschuiving. In zo'n kader kunnen ook tal van andere al of niet geestelijk gerichte bewegingen geplaatst worden. Een van de globale kenmerken van deze verschuiving is dat wij meer aandacht krijger voor geestelijke waarden, zelfontplooiing e.d. Deze aandacht

voor het geestelijke, voor het menselijke is nu letterlijk levensnoodzakelijk, nu wij onszelf met onze grofstoffelijke wapens dreigen te vernietigen. Het zich vastklampen aan kernwapens staat niet los van het gebrek aan geestelijke ervaringen en zekerheden. Mede vanwege gebrek aan bewustzijnsontwikkeling en zelfverwerkelijking is men geneigd zich aan het materiële vast te klampen en in dingen, zoals wapens, een zekerheid te zoeken die er niet in te vinden is. De collectieve bewustwording die in de vredesbeweging plaatsvindt, is verwant aan de ecologische beweging en aan andere min of meer geestelijk georiënteerde bewegingen. Als voorbeeld wil ik volstaan met de Transcendente Meditatiebeweging, die een vredesstrategie heeft uitgewerkt, welke berust op ontwikkeling van het collectieve bewustzijn. Deze bewustzijnsstrategie is in overeenstemming met inzichten van sociologen als Durkheim en Sorokin en vredeswetenschappers als Von Weiszacker en Landheer, eminente geleerden die we niet van millenarisme kunnen betichten. Zij stemmen met elkaar overeen in de zin dat zij allen een collectieve bewustzijnsverandering noodzakelijk achten om te overleven op deze planeet: 'Totale vernietiging of voortleven op een hoger niveau van bewustzijn', schrijft de vredespedagoog Derksen. Een meer ontwikkeld, harmonisch en vriendschappelijk bewustzijn is een voorwaarde voor wapenoverleg, dat anders blijft steken in de ban van de argwaan. Essentieel is in dit verband het toepassen van methoden tot collectieve geestelijke groei of bewustzijnsontwikkeling. Met vaag politiek en religieus gepraat en moralistische vingerwijzingen naar de kernwapens schieten we niet erg veel op. Misschien heeft Mady Thung wel gelijk dat we daarvoor moeten oppassen. Maar het is niet juist om alleen maar oog te hebben voor religieuze trekken van bedenkelijke aard. Er zijn ook meer wezenlijke, bemoedigende aspecten, zoals het toenemende accent op methodische ontwikkeling van het bewustzijn, waardoor een tijd van vrede, verlichting en ontspanning praktisch te verwezenlijken is, als wij eraan willen meewerken. Iedereen kan zichzelf ontwikkelen en zijn omgeving en de wereld verrijken met meer vrede, vriendschap en begrip als hij gebruik maakt van de beschikbare kennis en methoden. De tijd is er rijp voor. We moeten niet wachten tot goedwillende politici met prachtige voorstellen komen (die meestal niet zo prachtig worden uitgevoerd), maar zelf beginnen. Politici laten zich immers leiden door het collectieve bewustzijn van de bevolking. Daarom is het zo noodzakelijk dat de bevolking groeit in bewustzijn, willen de politici kunnen handelen vanuit een hoger bewustzijn. De spirituele aspecten van de vredesbeweging geven uiting aan een groeiend bewustzijn. Laten we ertoe bijdragen dat deze tendens kan doorzetten. Drs. P. Ransijn is cultuuren godsdienstsocioloog, bestuurslid (secretaris) van de Stichting Academie voor Bewustzijnsontwikkeling te Laag Soeren (Gld.) en auteur van het boek Bewustzijn als bewapening over vrede, ontwapening en groei van bewustzijn MIU Pers, Laag Soeren).

Amsterdam, vredesdemonstratie op 21 november 1981. (foto NRC Handelsblad/Vincent Mentzel)