Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Defensie

Behalve voetbal mag in Brazilië weinig

:s Dit is het laatste artikel van serie die onze correspondent If Latijns-Amerika, dr. J. van der* Putten, aan het Braziliaa expansionisme heeft gewijd. E' dere bijdragen verschenen op mei, 4 juni, 13 juni, 27 j" n ' juli, 13 juli, 23 juli, en 15 a"

door Dr. J. v. d. PUTTEN

RIO DE JANEIRO, aug. — Wat kan een jongen van Rio nog meer willen dan voetballen op het strand van Copacabana in de schaduw van het Suikerbrood? Het is voor hem het beste niet al te veel méér te willen, want dan komt hij snel op verboden terrein. Als hij zich bijvoorbeeld mocht interesseren :voor politiek, dan doet hij er verstandig aan zich strikt te houden aan de spelregels: geen kritiek, geen oppositie, op straffe van eliminatie. De regering vindt het beter als de Brazilianen zich maar helemaal niet met politiek inlaten. Samba, Pele en Carnaval maken de Braziliaan gelukkig, meent de regering, en de rest moet de bevolking maar aan ons overlaten. Het schijnt te werken: het is verschrikkelijk moeilijk in Brazilië mensen te vinden die over politiek kunnen en willen praten. Dat geldt niet alleen voor het volk dat brood en spelen wil — het laatste krijgen ze meer dan het eerste — maar ook bijvoorbeeld voor de industrieel die opmerkte: „Ik heb geen politieke contacten en ik wil ze ook niet hebben". Gewoon veel veiliger. Een warmbloedig, sensueel volk, onderworpen aan een kil berekenende pragmatische politiek — het Is een van de vele contrasten waar Brazilië van wemelt. De woorden van de "vader" van het Braziliaanse economische "wonder", minister "Delfim Netto van financiën, liegen er niet om: „De regering is éen orgaan dat wezenlijk geen ethiek kent en als zodanig zijn alle middelen geldig om de gewenste doelen te bereiken." . Wat is het gewenste doel op het gebied van het buitenlandse "beleid, en speciaal met betrekking

tot de nabuurlanden? Minister Gibson Barboza van buitenlandse zaken geeft het altruïstisch klinkende antwoord: „Onze groei dient bij te dragen tot de vooruitgang van onze buurlanden." De buren in kwestie vrezen, dat de groei van Brazilië niet zozeer tot hun vooruitgang, maar meer tot hun onderwerping bijdraagt. Nationale veiligheid Want al zijn de Braziliaanse hegemoniepretenties duizend en een keer door officiële woordvoerders tegengesproken, het expansionistische streven is sinds jaar en dag een van de grondtrekken van de Braziliaanse diplomatie. Sinds de staatsgreep van 1964 vormt dit expansionisme zelfs deel van de officiële doctrine. Deze leer is ontworpen door de leiders van de Hogere Krijgsschool, bijgenaamd de Sorbonne. De meest opvallende figuur onder de militaire technocraten van dit ideologische vormingscentrum was generaal Golbery do Couto e Silva, leider van de "harde lijn" van de Sorbonne, architect van de „revolutie" van 1964, nu president van de Braziliaanse vestiging-van Dow Chemical, die onder meer napalm naar de Verenigde Staten exporteert. Zijn boek Aspectos Geopoliticos do Brasil is het evangelie geworden voor de experts op het gebied van Braziliës nationale veiligheid. Het begrip „nationale veiligheid" wordt in Brazilië heel ruim opgevat en is nauw verweven met de visie van de militairen op de wereldpolitieke verhoudingen. Eerste uitgangspunt is.de overtuiging, dat de politieke

verhoudingen in de wereld bepaald worden door de tegenstelling tussen de Verenigde Staten en de Sowjetunie en dat ieder land onverbiddelijk voor een van beide moet kiezen. Ideologische grenzen Welnu, Brazilië kiest heel beslist voor de Verenigde Staten, ter verdediging van het „christelijke westen'' tegen het „internationale communisme". Brazilië is ervan overtuigd, dat de Verenigde Staten zullen ingrijpen in Latijns-Amerika wanneer de heersende ideologie in gevaar wordt gebracht. Zo niet, dan neemt Brazilië die taak graag van de Verenigde Staten over, In dat verband is de leer van de „ideologische grenzen" uitgewerkt, die niet door de geografie, maar door de ideologie worden bepaald. Vandaar de deelname van Brazilië aan de Amerikaanse expeditie tegen de Dominicaanse Republiek in 1965, de actieve steun aan de coup tegen de Boliviaanse president Torres in 1971 en de voorbereiding van het plan „dertig uur", de tijd die uitgetrokken is voor de militaire bezetting van Uruguay door Brazilië. Het „communistische gevaar" in déze gebieden lijkt voorlopig beteugeld. Deze koude oorlogmentaliteit viert hoogtij in de Braziliaanse houding tegenover Cuba, dat nog altijd gezien wordt als een gevaarlijke besmettingshaard die in quarantaine moet worden gehouden. Daarop verzet Brazilië zich hardnekkig tegen het opheffen van de sancties tegen Cuba in de Organisatie van Amerikaanse Staten. Juist op een moment waarop de OAS van alle kanten onder vuur wordt genomen vanwege

haar neo-kolonialistische structuur, op een moment ook waarop steeds sterker de tendens zich aftekent buiten de OAS om de betrekkingen met Cuba te herstellen, werpt Brazilië zich op als de kampioen van de bestaande, verouderde structuur, die geen antwoord weet te bieden op de golf van nationalisme die over het sub-continent spoelt. Dat nationalisme, in verschillende gradaties, boezemt de Braziliaanse militairen angst in,

vooral wanneer het een progressieve signatuur heeft, zoals in Peru, Chili en sinds kort in Argentinië. Het Braziliaanse regime, dat achter elke boom een communist vermoedt, is speciaal beducht voor Chili, waar inderdaad de communistische partij in de regering zit. De gelijkgeschakelde Braziliaanse pers meldt dan ook met een duidelijk leedvermaak en liefst op de eerste pagina de vele problemen van de regeringAllende

en spreekt zelfs over "repressie tegen de mijnwerkers van El Teniente". Balk en splinter Het spreekwoord van de splinter en de balk dringt zich op: in Brazilië is de marteling van politieke tegenstanders geïnstitutionaliseerd; de meest gevaarlijk geachte opponenten worden zonder meer geliquideerd. De brief van de Braziliaanse

bisschoppen uit het Noord-Oosten over de schreeuwende wantoestanden in dat gebied wordt uitgespeeld tegen de brief van de bisschoppen van Centraal-Chili, die de politiek van de regering-Allende kritiseren. Nu blijkt het Chileense model niet „besmettelijk" te werken op de rest van Latijns-Amerika, ondanks de sympathie van de nationalistische regimes voor de .regering-Allende. Dê politieke

constellatie van Chili is ' m . niet voor imitatie vatbaar, bovendien ligt Chili ten oP z '.. van de rest van Zuid -Am ■ tamelijk geïsoleerd. Via zijn satelliet I grenst Brazilië nu in ideowë opzicht aan Chili. Aan het . nieuwde offensief van ü, om via Chileens grondo . 1 toegang tot de Pacific te K is Braziliaanse pressie 1 vreemd. Maar de ^werg ^ vormt voor de gigant o ^ geen echte bedreiging, ® schijnt het bewind in nu wel in te zien. v Veel banger is men da ^ het peronistische Argentin ^ y zich op zou kunnen werp - n; de leider van Spaans-L ^ Amerika. De technocrat ^ de Sorbonne hadden al - n g( ontwikkeld van de < ling" van Brazilië door ^ spaans-sprekende land' en ; an c neurotisch spiegelbeeld j^r reële vrees van Spaans sP ^ de Latij ns-Amerikaanse nS j voor de Braziliaanse , e j n( j e s De versterking van de ^ markt, vooral sinds de tse ding van Venezuela, ,{ienti linge ommezwaai van e nië, verkiezingen in G u - Venezuela, de rentree va ^ op het Latijns-Amerikaan Br3 | neel — dit alles wordt do zilië als een bedreiging n va lli|j veiligheid gezien. Niet sa rne8 valt deze ontwikkeling ^af" met nieuwe kostbare waP a j ]eï kopen door Brazilië. E n tv(r jkk e om een anti-sociaal ^arlingsmodel te verdedig e r van de uitgangspunten zijn» werkelijkheid achterhaa

Uitzinnige fans smeken Braziliës stervoetballer om een handtekening