Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Boeken

Een nagekomen Malcolm Lowry

Malcolm Lowry: October Ferry to Gabriola. Jonathan Cape. Prijs ƒ 25.20. Het nagelaten werk van Malcolm Lowry wordt zo prachtig gedrukt en uitgegeven als bijna geen boek meer in deze bange dagen. Het geromantiseerde dagboek Dark Is The Grave Wherein My Friend Is Laid en een bundel Selected Letters gaven een paar jaar geleden een goede indruk van de grote reputatie die Lowry postuum ten deel is gevallen. En nu, veertien jaar na zijn dood, is als verrassing de omvangrijke, door Lowrys vrouw Margerie persklaar gemaakte roman October Ferry To Gabriola verschenen om nog eens te bewijzen hoe bezeten Lowry was van het schrijven. Het doelloze en verwarde Dark Is The Grave was in de onvoltooide staat waarin het moest worden uitgegeven weinig meer dan een lange aanloop, een boek zonder kern, veel woorden om een grote leegte geweven. Het ging over de reis van Signlern Wilderness en z'n even veelzegJtfend Dloemrijke vrouw Primrose door Mexico op zoek naar een vriend Ule onvindbaar bleef, een reis die je, aangestoken door Lowry's gewoonte om de meest onschuldige voorvallen tot symbool om te smeden, zou kunnen zien als de speurtocht van de schrijver naar zijn onderwerp. Als om je op deze weg te helpen is Wilderness zelf ook nog dat vermoeiende cultuurverschijnsel van de schrijver die niet weet waarover hij moet schrijven. Dat Lowry eigenlijk meer autobiograaf dan romancier was weet iedereen die meer van hem kent dan Unit er The Volcano, zijn meesterwerk, dat gedragen wordt door die ene, *t>:rk-autobiografische figuur van de „consul" Geoffrey Firmin die in zijn sublieme dronkenschap de wereld oppermachtig in zijn zak draagt. Hij is ex-consul en hij gaat ten onder. Wilderness schijft niet meer. En Ethan Llewellyn, de hoofdfiguur van October Ferry is ook al en een ex: een advocaat voor strafzaken die zich na een teleurstelling uit het vak heeft teruggetrokken. De hoofdpersonen in het werk van Lowry verschillen onderling niet veel, al drinkt Firmin meer dan de twee anderen samen. Het zijn veiwoede romantici die leven

bij gratie van wat ze eigenmachtig verzinneif en aanvallen van wanhoop keren met zelfspot en ironie. Het vinden van een onderwerp moet voor Lowry een groot probleem zijn geweest. In Under The Volcano probeerde hij liefde en politiek een universeel karakter te laten geven aan een boek dat toch hardnekkig over het alcoholisme bleef gaan waarmee Lowry op veel intiemere voet leefde. En October Ferry, dat een Firmin mist als gangmaker, blijft weer wat vaag waar het het duidelijkst zou moeten zijn: in de beschrijving van de liefde tussen Ethan en Jacqueline Llewellyn die in de roman centraal staat. Net als Wilderness en zijn vrouw zijn de Llewellyns onderweg. Hun huis in Brits Columbia is afgebrand, iets dat de Lowrys was overkomen, en het boek beschrijft hun tocht naar het eiland Gabriola. In de Greyhound bus laten ze hun vroeger leven aan zich voorbijgaan, waarin het raadselachtig grote aantal branden dat volgt op die ene een natuurlijke vingerwijzing lijkt, een waarschuwing dat de tijd rijp is voor een nieuw leven elders. Aan het eind van het boek bereikt hun veerboot het eiland en zien ze de „splendour of blackness", de ongereptheid van het nieuwe land dat niets weet van hun verleden. Ontwijkend Ondanks de branden wordt de noodzaak van een nieuw leven in het boek niet dwingend. Juist in de motivering was het boek niet voltooid, schrijft Margerie Lowpy in haar nawoord, en dat lijkt me voor Lowry typerend: hij verwaarloosde de hoofdzaak totdat het te laat was. Het vanuit Ethan geschreven verhaal lijdt onder zijn, Lowrys, geringe belangstelling voor mensen. De wat sentimentele aanhankelijkheid van Ethan en Jacqueline doet denken aan het werk van F. Scott Fitzgerald, maar Fitzgerald kon een veel indringender vrouwenportret tekenen dan Lowry. Gevoelens glijden in October Ferry gemakkelijk af naar een conventionele nostalgie, lyriek zonder stevigheid, vervangende overdrijvingen. Jacqueline krijgt niet meer gezicht dan Yvonne in Under The Volcano en de buitensporig kleurige achtergrond die Lowry voor haar heeft bedacht wijst op zijn onzekerheid. Wist Lowry wel wie hij voor zich had ? Ethan krijgt verweg de meeste nuance. Zijn barokke gedachtenspinsels

zijn vaak langdradig, maar wanneer er voldoende wrijving bestaat tussen de logheid van zijn Canadese omgeving en zijn springerige geest ontstaan er prachtige scènes. Het lijkt me niet onrechtvaardig om Lowrys nogal destructieve humor ten opzichte van Ethan serieuzer te nemen dan de brandende liefde voor de mensheid die in Ethan moet schuilen. Ethan weet dat hij in een boog om zichzelf heenloopt en dat weten wekt zijn spotlust op. De redeneringen waarmee hij zijn verlangen verklaart naar de drank die hier voornamelijk achtergrond-muziek blijft, zijn weer in de stijl van Under The Volcano. Lowry is briljant in het ontwijken, rationaliseren. De spontaan aan alle kanten opbloeiende branden zijn een vondst van Lowrys grillige fantasie die het hem mogelijk maakt om het ergste, de fatale brand, niet te beschrijven. Ik blijï hierbij een leegte voelen die pas helemaal verdwijnt, wanneer Lowry zich op bijzaken werpt en zijn groot stijlvernuft richt bijvoorbeeld op de schaamteloze lelijkheid van zijn omgeving. Een prachtig voorbeeld van zoiets is het begin van hoofdstuk 31, waar het interieur

van een verschrikking die de Ocean Spray Inn heet onder Lowrys pen tot een volwaardige Kienholtz uitgroeit. De meest smakeloze modernisering waartoe een mens in staat is, is hier aan zichzelf ontheven in wat Wallace Stevens de „gaiety of language" noemde. Het is jammer dat Lowry op zo'n moment nog afzakt naar een wat gemakkelijke veralgemenende filosofie: het leven was als deze bar. Alsof we hem niet hadden begrepen! Het is overigens best mogelijk'dat hij zoiets uit een definitieve versie zelf zou hebben geschrapt. Lowry is beslist niet een van de grote romanschrijvers van deze eeuw, zoals de flap het wil. Wie is dat trouwens wel? Ook is October Ferry niet het boek dat „nieuwe en onverwachte aspecten" van Lowrys genie 'onthult. Het boek is te ongelijk, te weinig kernachtig om veel toe te voegen aan zijn reputatie van schrijver van één boek, schepper van één grandioos karakter. Maar ondanks dat heeft het de bewonderaar van Under The Volcano veel meer te bieden .dan Dark Is The Grave. HENK ROMIJN MEIJER