Siberië (4) Nederlanders in Kemerovo
Mijn buurman Sergej Michajlovitsj heeft veertig jaar geleden een fabriek gebouwd in Kemerovo. Toen ik hem vertelde dat die stad een van mijn reisdoelen van mijn reis door Siberië was, zei hij: ,,Wat vreselijk, waarom ga je daar in godsnaam heen.”
Ik heb straks bij terugkeer goed nieuws voor hem. In de jaren van zijn afwezigheid is Kemerovo namelijk een erg mooie stad geworden. Het is er buitengewoon schoon en ordelijk, de huizen zijn overal goed onderhouden en het kleine centrum is, samen met dat van Jaroslavl, ronduit een van de mooiste die ik tot nog toe in Rusland heb gezien. Vooral het Poesjkinplein en de kade aan de rivier de Tom kan ik Sergej aanbevelen.
Dat centrum werd in de jaren na 1945 door een Moskouse architect ontworpen, in Moskouse stijl, maar dan met wat kleinere afmetingen. De neoclassicistische Stalin-architectuur is evenwichtig en mooi in zijn eenvoud en variatie. Net als in Jaroslavl wordt hier bewezen dat de minder hoge gebouwen in die stijl eigenlijk veel mooier zijn dan de macht uitstralende kolossen uit Moskou.
Veel van de huidige welvaart van Kemerovo is te danken aan de populaire gouverneur Aman Toelejev, een voormalige spoorwegfunctionaris die al sinds 1990 aan de macht is en veel voor zijn provincie doet. Toelejev trad in 2003 als een van de laatste gouverneurs toe tot Verenigd Rusland en was tot die tijd een conservatieve communist, die de coup van augustus 1991 steunde en zich in 1993 tegen Jeltsin keerde toen die het parlement ontbond.
Sinds hij aan de macht is heeft hij een behoorlijk vermogen vergaard, maar anders dan veel van zijn collega’s doet hij veel goede werken met die miljoenen. Zo steunt hij, als voormalige wees, weeshuizen en is hij de oprichter van de vier kilometer lange kinderspoorlijn, waar jongens en meisjes in spooruniform een echte (mini)trein kunnen leren besturen, een station mogen leiden en er de verantwoordelijk voor krijgen. Ineens sta je er als volwassene in kinderland. En alles loopt er gesmeerd. Wat is mooier!
De reden van onze komst is Krasnaja Gorka, de heuvel aan de Tom, waar in 1922 de Nederlandse communist Sebald Rutgers met toestemming van Lenin de Autonome Industriële Kolonie stichtte. De AIK was een chemie- en cokesfabriek, die werd gevoed met de kolen die van Krasnaja Gorka via een kabelbaan over de Tom naar de lagere oever werd getransporteerd.
In de kolonie woonden zo’n 500 buitenlandse idealisten, onder wie 25 Nederlanders en veel Amerikanen. De communistische idealen werden er op industrieel gebied aanvankelijk ingeruild voor een kapitalistische productiemethodes van produceren, wat de AIK ondanks de vele tegenslagen en dankzij het harde werken van Rutgers tot een groot succes maakte. Toen in 1926 Russische bedrijfsleiders het van de westerlingen overnamen ging het mis.
Historicus Hans Olink heeft het prachtige boek De vermoorde droom over onder meer Rutgers’ avonturen in Rusland geschreven. Daarin wordt beschreven hoe Rutgers gek werd van het gebrek aan discipline en de laconieke en apathische stemming onder de Russische ingenieurs. ‘,,Zij”, mopperde hij, ,,staren zich blind op boeken en formules, zijn daarin de Amerikanen de baas, maar geven zeer weinig om de praktische uitvoering. Een deel is zeker ook toe te schrijven aan specifiek Russische karaktertrekken. Dit niet tot daden kunnen komen, piekeren filosoferen enz. vindt men immers overvloedig in de Russische literatuur.” ’
De arbeidsdiscipline was ook slecht. Maar door westerlingen aan het hoofd van de verschillende afdelingen te zetten, lukte het Rutgers toch om de mijn winstgevend te maken.
Architect Han van Loghem bouwde in Kemerovo huizen en een school voor de kolonisten, in een typisch Hollandse stijl die hij ook in het Amsterdamse Betondorp realiseerde. Wie Betondorp kent, snapt wat ik bedoel.
Die school wordt nu met hulp van de Nederlandse overheid en de TU Delft gerestaureerd. Het zal nog een hele operatie worden, want de gebouwen zijn ernstig verwaarloosd en op de school na, vraag ik me af of de ‘kolbassy’, de rijtjeshuizen, waar nu zigeuners en werklozen wonen, niet beter afgebroken en door kopieën vervangen moeten worden.
Toch heeft het gemeentebestuur grootste plannen met de Hollandse architectuur en het hele terrein waar de buitenlanderskolonie was gevestigd, alleen is er geen geld. En van de huidige Nederlandse regering is ook niet veel steun te verwachten, want anders dan in Rusland, zijn de heer Rutten en zijn kameraden absoluut niet in cultuur geïnteresseerd. Op naar de vertegenwoordigers van het Nederlandse bedrijfsleven in Moskou dus, die ongetwijfeld goede sier willen maken in het Culturele Jaar 2013 tussen Nederland en Rusland. Want, landgenoten in zaken, zonder cultuur geen business. Maak dus voor die ene keer eens een royaal gebaar, zou ik zeggen.
