Formatie kan beginnen. Niet Beatrix, maar Rutte en Samsom zijn nu aan zet
Rutte bij het verlaten van het Torentje. De VVD-fractievoorzitter zal vandaag niet naar koningin Beatrix gaan om haar te adviseren over de formatie. De Kamer is nu zelf aan zet. Foto NRC / Roel Rozenburg
Wie belt wie? Dat is vanochtend de grote vraag. Dát er onderling gebeld gaat worden, staat vast. Want voor het eerst sinds decennia gaat de formatie van een kabinet anders verlopen dan normaal en staat de koningin buitenspel. Vier vragen.
Waarom gaan de fractievoorzitters vandaag niet naar de koningin?
In maart van dit jaar, een krappe maand voordat het kabinet-Rutte viel, heeft de Tweede Kamer op initiatief van D66 het eigen reglement van orde aangepast. De Kamer zal voortaan zelf een informateur aanwijzen, een taak die tot nu toe was toebedeeld aan koningin Beatrix. Daarmee komt er een einde aan de traditie dat de fractievoorzitters op de dag na de verkiezingen naar het paleis gaan om de koningin te adviseren.
Niet alle partijen zijn enthousiast over de nieuwe formule, maar D66 en de andere partijen in de Kamer (op VVD, CDA, ChristenUnie en SGP na) willen een einde maken aan de politieke invloed van de koningin. Aanleiding is de formatie van 2010, toen Beatrix een tussenronde in de formatie inlaste terwijl de PVV van Wilders had aangegeven de optie van regeren met VVD en CDA opnieuw te willen onderzoeken.
Maar wat gaat er vandaag dan gebeuren, nu de Kamer het initiatief heeft?
Nu de Kamer zelf aan zet is, verwachten Haagse insiders dat de fractievoorzitter van de grootste partij, in dit geval VVD-leider Rutte, het initiatief neemt om verkennende gesprekken te voeren met de andere fractievoorzitters over het aanwijzen van een informateur. Net als bij coalitievorming in gemeenten en provincies gebeurt. Kamervoorzitter Verbeet kondigde deze week aan vanochtend zoals gebruikelijk met de fractievoorzitters te bellen. Maar de verwachting is niet dat zij in plaats van de koningin een leidende rol krijgt in de formatie.
Wat kunnen we dan wel verwachten? Mogelijk besluit een Kamermeerderheid vanmiddag te debatteren over de verkiezingsuitslag, maar waarschijnlijker is dat Rutte vandaag met een aantal fractievoorzitters overleg voert om te inventariseren wat de wensen aangaande de informateur zijn. Die zou dan al aan het werk kunnen gaan voordat volgende week donderdag de nieuwe Kamer wordt geïnstalleerd. Veel fractieleiders hebben namelijk gezegd dat ze snel een stabiel kabinet willen samenstellen.
Er is veel kritiek op de nieuwe procedure. Waarom?
Door het nieuwe proces zou transparantie verloren gaan. SGP-leider Van der Staaij sprak in maart al de vrees uit dat de kleine partijen geen rol meer spelen en "een select groepje kiest voor een bepaalde informateur". Hij vreest voor "een periode van acht dagen schimmige achterkamertjespolitiek" tot de nieuwe Kamer volgende week voor het eerst bijeenkomt. D66-Kamerlid Gerard Schouw zei deze week in NRC dat het informele circuit "van alle tijden" is en "gebeurt bij alle debatten".
Voormalig vice-voorzitter van de Raad van State en oud-informateur Herman Tjeenk Willink uitte in een toespraak eind mei ook zijn twijfels. "Afgemeten aan openheid en democratie zal de wijziging, naar ik vrees, geen verbetering zijn", zo zei Tjeenk Willink. Normaal werden alle adviezen aan de koningin openbaar gemaakt. Nu is nog maar de vraag of er iets over het proces in de openbaarheid komt.
Is er een kans dat de Kamer er zelf niet uitkomt?
Nu de Kamer zelf het initiatief neemt bij de kabinetsformatie, staat de geloofwaardigheid van het parlement op het spel. Een 'horrorscenario' zou zijn als de informateur zijn opdracht weigert of er niet mee kan instemmen. Of de partijen er onderling al niet uitkomen. Tjeenk Willink zei daarover: "Worden in dergelijke gevallen de scherven dan toch op de stoep van het Noordeinde gedeponeerd, met als gevolg dat het staatshoofd in een veel politiekere positie terechtkomt?"
Als de koningin alsnog moet worden ingeschakeld, zou dat een blamage zijn voor de Kamer. Daarom zei oud-informateur Rein Jan Hoekstra deze week in NRC niet te verwachten dat het zover komt. "Als de Kamer zijn nek uitsteekt, bestaat ook de zorgplicht om die procedure goed te laten verlopen. Ik verwacht dat de Kamer dat zorgvuldig zal voorbereiden."