We hebben kapiteins nodig omdat we van nature Schettino’s zijn

boot

Cruiseschip Costa Concordia. Foto Reuters / Max Rossi

Lafaards sterven vele malen voor ze doodgaan, schreef Shakespeare ooit. De dappere, daarentegen, proeft de smaak van de dood maar één keer. In een ander toneelstuk geeft hij de lafaard een excuus: voorzichtigheid is het betere deel van moed.

De eerste uitspraak legde Shakespeare in de mond van Julius Caesar. De tweede bewering dichtte hij het personage Sir John Falstaff toe, een sukkelige man die zich dood hield op het slagveld om te overleven. Caesar stierf, al vechtend, een tragische dood. Falstaff leefde voort in zonde.

Met wie zouden de passagiers van de vrijdag gekapseisde Costa Concordia beter af zijn geweest? Caesar is een man van eer, die zou er nooit tussenuit piepen. Aan de andere kant: hij zou ook nooit gezagvoerder kunnen zijn op een drijvend bejaardencentrum, waar de uitdagingen zich beperken tot het voorkomen van voetbaden op koffieschoteltjes.

Francesco Schettino, de kapitein van het cruiseschip, was wellicht helemaal niet opgewassen tegen een crisis van deze omvang. Hij koos er voor om ‘nog vele malen dood te gaan’. Of zoals de kustwacht hem via de portofoon inpeperde: “Kijk Schettino, u mag uzelf dan van de zee hebben gered, maar ik zal er voor zorgen dat u door een hele zware tijd zult gaan. Ik zal er voor zorgen dat u heel veel problemen krijgt.”

Van nature zijn we allemaal lafaards

De nuance die Shakespeare betrachtte, zien we zelden terug bij andere grote denkers. “De ergste vorm van lafheid is weten wat goed is maar er niet naar handelen”, vond de Chinese wijsgeer Confucius. “Moed is weten wat je niet moet vrezen”, meende Plato. Zelfs Gandhi, icoon van de geweldloosheid, liet weinig ruimte: “In een strijd doden of gedood worden is altijd beter dan lafheid.” Interessant, in relationeel opzicht, is de uitspraak van Dolores Ibarruri, een Spaans-communistische oorlogsaanvoerster: “Je kunt beter de weduwe van een held zijn dan de vrouw van een lafaard.”

De afkeer van lafaards is dus diep verankerd in onze cultuur. “Ga aan boord, verdomme”, tetterde de kustwacht tegen Schettino. Een bevel dat nu zelfs op T-shirts gedrukt wordt. Schettino is het nieuwe synoniem voor schijterd. Heerlijk om je tegen zo’n faalhaas, zo’n mislukkeling, af te zetten. Wij, beste stuurlui aan wal, zouden natuurlijk nooit de brug verlaten.

Het kan geen kwaad om aan dat culturele dogma vast te houden. Wie gelooft in zijn heldenmoed zal het op het moment suprême hopelijk nastreven. Helaas neemt de menselijke natuur dan vaak de overhand, weet Bruce Hood. Het relaas van de kapitein komt de hoogleraar psychologie, met specialisatie in neurowetenschappen, bekend voor. Schettino ontkende eerst dat hij het schip had verlaten, daarna trok hij die verklaring in en vervolgens beweerde hij in een reddingsboot ‘gestruikeld’ te zijn. “Het klinkt als een typisch voorbeeld van iemand die in paniek raakte en vervolgens tot het besef kwam dat zijn acties niet gewaardeerd zullen worden”, schrijft Hood in The Guardian. “Immers, van oudsher wordt van de kapitein verwacht dat hij de veiligheid van bemanning en passagiers verzekert.”

Blinde paniek vernietigt de rationele ‘ik’

Zelfbehoud is een instinct, vervolgt de psycholoog. Vergelijkbaar met het breken van een val. “Bij dreigend gevaar komen onze hersenen in een reflexieve verdedigingsmodus. Ze werken dan veel sneller en automatischer dan wanneer er een beroep gedaan wordt op rationeel en kalm redeneren. Reageer eerst en stel later vragen, is de boodschap. Niet: breng jezelf in gevaar.” Dit heet de ‘vecht-of-vlucht-respons’, doceert hij. Hormonen gieren door je lichaam om je klaar te maken voor actie. “Als we niet kunnen weglopen, barsten we uit in woede. Dat ervaren we ook als we in het verkeer gesneden worden.”

De vluchtimpuls gaat volgens de wetenschapper meestal gepaard met blinde paniek. Logisch redeneren maakt plaats voor ongeorganiseerd denken, of zelfs een gevoel van depersonalisatie. “Een gevoel dat alles om ons heen onwerkelijk is. Als we panikeren verliezen we de controle, zijn we niet meer onszelf.”

Lafheid is als zeeziekte, het overkomt je

Die depersonalisatie maakt ons volgens Hood in zekere zin onvoorspelbaar. We hebben opvattingen over wat we zouden moeten doen in bepaalde situaties, maar die komen niet altijd overeen met hoe we in momenten van stress handelen. “Sommigen van ons blijken lafaards, anderen worden helden. Het is verrassend moeilijk om te voorspellen wie wat wordt.”

We moeten niet te gemakkelijk oordelen over de kapitein, vindt Hood. Wel gelooft hij in het nut van trainingen. Wie op een crisis is voorbereid kan zijn instinct beter onderdrukken. “Maar van cruiseschepen wordt verondersteld dat ze niet zinken, dus ik verwacht niet dat de trainingen die Schettino heeft gehad de realiteit benaderen van de ramp zoals die zich vrijdag ontvouwde. Zou hij nog een kans krijgen, dan betwijfel ik of hij dezelfde fouten zou maken.”

Het is onwaarschijnlijk dat Schettino die kans nog krijgt. Hem wacht een zwaar strafproces, vele verhoren waarin hij de dodelijke ramp telkens opnieuw zal moeten beleven. Shakespeare had gelijk, net als zijn beroepsgenoot George Bernard Shaw, die lafheid met zeeziekte vergeleek. Je ervaart het pas als het dek heen en weer gaat.

Eerder in deze serie:
Echte held strijkt niet met eer. In de politiek komen daar ongelukken van
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
J.D. Salinger schreef lekker door terwijl zijn kameraden beschoten werden
Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit

Volg @stevendejong op Twitter

Geplaatst in:
Beste van het web
Wetenschap
Lees meer over:
Bruce Hood
Costa Concordia
held
Julius Caesar
lafaard
Shakespeare

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief