Slecht geweten? Slik de vergeetpil, dan kun je vrolijk verder

pillen

Foto Stock.xchng

We moeten er niet aan denken om operaties zonder verdoving te ondergaan. Maar in 1830, toen de anesthesie zich in rap tempo ontwikkelde, gruwelde een medisch journalist van het idee dat iemand zich niet bewust is van gerommel aan zijn lijf. De neurowetenschap brengt ons mogelijk naar een volgend station: het wissen van onaangename, psychisch pijnlijke, herinneringen.

Met deze vergelijking probeert Alison Winter, geschiedenisdocent aan de Universiteit van Chicago, ons moreel klaar te stomen voor wat nu slechts in beperkte mate kan. Met Propranolol is het bijvoorbeeld mogelijk om de traumatische gevolgen van ernstige gebeurtenissen te beperken.

Maar wat als we de neuronen kunnen lokaliseren die ons telkens terugvoeren naar een zwaar ongeluk, een verkrachting, een verschrikkelijke oorlogssituatie of een delict dat ons denken gevangen houdt in gewetenswroeging? Wat zou het heerlijk zijn om die nare ervaringen achter ons te laten, alsof ze nooit hebben plaatsgevonden.

Verdringen is natuurlijk. Help die natuur een handje

16 januari komt Winters boek Memory: Fragments of a Modern History uit. Op Salon.com geeft ze alvast een voorpublicatie weg en Amazon.com publiceerde een inleiding. Het is een geschiedenis van het denken over geheugen en de maatschappelijke omgang met deze biologische recorder. Niet alleen in de psychotherapie, maar ook in rechtszaken: de ene getuige herinnert zich een gebeurtenis doorgaans anders dan iemand die er ook met de neus bovenop stond. En verdachten krijgen in de rechtbank nogal eens een black-out, of weten die al dan niet geloofwaardig te veinzen. “Wir haben es nicht gewusst”, groeide zelfs uit tot nationaal excuus toen de Duitsers geconfronteerd werden met de gruwelen van de concentratiekampen.

Zelfs onbewust neemt het brein een loopje met wat we wel of niet hebben meegemaakt. Foto’s uit onze jeugd hebben de neiging om vóór onze herinneringen te schuiven. Het is zelfs mogelijk iemand wijs te maken dat hij als kind ergens bij was, terwijl dat niet het geval was. Of omgekeerd: dat iets wat hem aangedaan is, nooit heeft plaatsgevonden. Ons brein manipuleert, verdringt en intensiveert herinneringen: ons geheugen als recorder, maar dan wel één met behoorlijke mankementen.

Of is dat juist de bedoeling, vraagt Winter zich af: houdt al dat verdringen en manipuleren ons niet juist op de been? Wat is er mis mee als we de natuur een handje helpen wanneer een vervelende herinnering maar niet wegzakt? Als een herinnering ons uit onze slaap houdt, van angst doet verstijven zodra we weer in een situatie komen die het gebeuren oproept, waarom zouden we die dan niet met een klinische ingreep vernietigen? Zo’n ingreep is te verdedigen als het om een slachtoffer gaat. Maar een dader? Moet die niet juist leren van zijn fouten?

Het probleem met nare herinneringen is dat ze naar zijn

De dominante stroming in de psychologie gaat nogal ingewikkeld om met trauma’s, meent Winter. Die stelt zich ten doel patiënten de nare ervaring te laten herbeleven, opdat deze een plek krijgt in hun bewustzijn. Daarachter schuilt de theorie dat de feitelijke gebeurtenis verzoend moet worden met de emotionele beleving ervan. Een tijdrovend proces.

Onder hypnose is het zelfs mogelijk de gebeurtenis in real-time nog eens mee te maken. Vergelijk de psychotherapie daarom met een sprong van een hoge duikplank: de eerste keer is het eng, maar na de tiende keer onderga je de sprong alsof je van een stoel springt. Je verzoent je met de consequenties, omdat je weet dat je die overleeft. Of kijk eens een enge film voor de tweede keer: het verrassingseffect is weg, de emotionele reactie is minder heftig.

De neurowetenschap benadert het anders, weet Winter. Goed, deze discipline is nog niet zo ver dat ze een herinnering kan lokaliseren en wissen, maar streeft er wel naar. En dan komt het moment dat herinneringen worden beschouwd als biochemische acties van neuronen. “Het probleem met onaangename herinneringen, zo stellen deze onderzoekers, is niet hun complexe en onopgeloste relatie met het innerlijke gevoel, maar het simpele feit dat ze onaangenaam zijn. Ze definiëren het emotionele geheugen niet in termen van onderdrukte gedachtes, maar als een patroon van neurale acties. De volgende stap is om dit patroon te veranderen.”

Vreselijke daden worden minder verschrikkelijk

Dat brengt ons bij de bioethiek. Winter wijst op een overheidscommissie die voormalig president George W. Bush instelde om de ontwikkelingen in de geheugenwetenschap te toetsen aan menselijke waardigheid. Net zoals dat ook gedaan werd bij kloontechnieken en stamcelonderzoek. De potentiële toepassing, zo concludeerde de commissie, “koppelt mensen los van hun ware zelf”. Met grote risico’s. Schandelijke handelingen zouden minder beschamend worden en vreselijke daden minder verschrikkelijk.

De ironie wil dat veel soldaten in de oorlogen van Bush een posttraumatische stress-stoornis (PTSS) hebben opgelopen. Winter weet van een experiment waarin militairen direct na hun Irak-uitzending werden behandeld met Propranolol. Hun oorlogstrauma’s bleken daarna minder erg dan de controlegroep die placebo’s voorgeschreven kreeg. Een enkele veteraan protesteerde: hij argumenteerde dat het zijn zelfbeeld aantast. Met psychische pijn moet je leren omgaan, vond hij: het maakt je tot wie je bent.

Denk aan Alzheimer-patiënten: dat zij niet weten hoe thuis te komen is nog niet eens het ergste. Nee, het ‘verlies van persoonlijkheid’, dát doet naasten pijn. De uitspraak van de veteraan zou je daarom nog wat breder kunnen trekken: hij opereerde namens een natie, zijn psychische pijn is de psychische pijn van de natie. Het offer, dat iedere oorlog vraagt. En dat is misschien maar goed ook. Als er geen prijs op het toepassen van geweld staat, dan zetten we het te pas en te onpas in. Herinneren dus, en niet vergeten zoals menig Duitser na de Tweede Wereldoorlog graag deed.

Vergeten is een nuttige overlevingsstrategie

Het leven moet achterwaarts begrepen worden, erkende de Deense filosoof Søren Kierkegaard (1813-1855). Maar, zo voegde hij er meteen aan toe: het moet wel voorwaarts geleefd worden. Douwe Draaisma, hoogleraar psychologie, borduurt daarop voort in Vergeetboek (Historische Uitgeverij, 2010). In een interview met Filosofie Magazine zegt hij daarover het volgende: “Als we ooit in staat zijn om ons alles te herinneren wat we hebben meegemaakt, zouden we waarschijnlijk gek worden van al die informatie. Herinneringen vergeten en verdraaien zijn nuttige overlevingsstrategieën.”

In dit licht mag de sciencefictionfilm Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) niet onvermeld blijven: de eeuwige zonneschijn van de vlekkeloze geest. De tegenpolen Joel en Clementine (gespeeld door Jim Carrey en Kate Winslet) hebben moeite om een punt achter hun moeizame relatie te zetten. Clementine besluit zich daarom te laten behandelen door het bedrijf Lacuna Inc, dat de herinnering aan de relatie kan wissen. “Je wilt degene vergeten, die je ooit hebt ontmoet”, belooft de kliniek.

Dat werkt uitstekend: als Joel de ruzie probeert bij te leggen, weet Clementine helemaal niet meer wie die man is. Vervelend voor Joel: het geheugenverlies van Clementine maakt zijn liefdesverdriet alleen maar erger, en daarom gaat hij zelf ook onder behandeling. De complicaties van deze aanslag op de werkelijkheid, maken de romantische komedie tot filosofische cult.

Over vijftig jaar kunnen we waarschijnlijk lachen om dit achterlijke, morele gezever. Niemand kan immers meer zonder anesthesie, het Griekse begrip voor ‘geen gewaarwording’. En zoals Prozac nu onze depressies bestrijdt, ondergaan we in de toekomst behandelingen om heel specifieke herinneringen te wissen. Hartenpijn, maar ook gewetenswroeging. Natuurlijk blijft ons strafblad intact, maar we hebben er geen nare gevoelens meer bij.

Mocht het ooit zover komen, dan doen we er goed aan een spreuk van de Nederlandse schrijver Godfried Bomans in herinnering te brengen: “Veel mensen danken hun goed geweten aan hun slecht geheugen.”

Eerder in deze serie:
Half miljoen euro voor ziektebed tachtigjarige. Is dat het waard?
Speeddaten kan veel sneller, want romantiek is biochemie
Psst, wat kost die nier van jou?
Vechten zonder risico, bloedbad in pixels. Film en debat over drones
Raketten afvuren vanaf kantoor. Drones maken oorlogen minder vuil
Computer versloeg Kasparov met schaken. Volgende uitdaging: chefkok Jamie Oliver
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Op een dag word je wakker. In de gevangenis die samenleving heet
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Ga eens tekeer tegen de isoleer
In 2011 schrikten eenzame wolven het westen op. Een terugblik
Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld
Zelfs voor de oerknal was God niet nodig
Gedachte-experiment: zo schiep de mens zijn God
Wat bezielde Nordine Amrani, de aanslagpleger in Luik?
Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?
Dreigers moorden niet en moordenaars dreigen niet
Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit

Propranolol

Geplaatst in:
Beste van het web
Wetenschap
Lees meer over:
Alison Winter
bioethiek
Douwe Draaisma
Eternal Sunshine of the Spotless Mind
geheugen
geweten
Godfried Bomans
herinneringen
neurowetenschap
psychiatrie
psychologie
Søren Kierkegaard

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief