Doe eens abnormaal, man. Hoe de mantra van de tolerantie het debat smoort

respect

Respect voor dit, respect voor dat. Nog niet zo lang geleden werd ‘respect’ zelfs vermarkt in de vorm van gekleurde polsbandjes. Tolerantie als karaktertrek van karakterlozen. Voor mensen zonder overtuigingen, zonder argumenten: de weekdieren van de democratie. Respect2All: onverschilligheid in alle kleuren van de regenboog.

In de Tweede Kamer lijkt het zelfs vaker over de ‘toon van het debat’ te gaan dan over de onderwerpen waarvoor debatten worden aangevraagd. “Doe normaal, man! Doe lekker zelf normaal!” - ironisch genoeg werd deze vermakelijke dialoog tussen gedoogpartner Wilders en premier Rutte als abnormaal beschouwd. (Hieronder een parodie van LuckyTV.)

http://www.youtube.com/watch?v=g5Io7SWdhvQ

Het werkelijke probleem zit hem in het genormaliseer: het dwingt respect af als je mensen met verwerpelijke ideeën alleraardigst bejegent. Een politieke correctheid die op een zeker moment zelfs verdoezelt dat je het met de ander helemaal niet eens bent.

Die toestand heet tegenwoordig tolerantie. Een mistig verschijnsel dat eeuwen geleden nog een kraakheldere regel van het klassiek liberalisme was. Tolerantie hield in dat je de opponent niet fysiek aanviel, opsloot of censureerde. Een pragmatische instelling die het woord alle ruimte gaf, die de zoektocht naar ‘waarheid’ aanjoeg en de samenleving intellectueel tot een hoger plan bracht. Nu, een aantal Verlichte eeuwen verder, zijn we bang voor ‘het woord’ geworden. Tolerantie staat niet meer voor een open debat, maar voor het smoren ervan.

Tolerantie maakte verschil mogelijk

In het boek On Tolerance (Continuum, augustus 2011) memoreert socioloog Frank Furedi dat tolerantie ooit een metgezel van de vrijheid was. “Zonder tolerantie konden we niet vrij zijn, niet samenleven in relatieve vrede, ons geweten niet volgen, geen morele autonomie nastreven en niet op zoek naar de waarheid.” Tolerantie was volgens hem een antwoord op religieuze oorlogen en op heksenjachten - zaken die de maatschappelijke ontwikkeling frustreerden. Het rekende af met het idee dat je iemand een kopje kleiner moest maken als hij je mening niet deelde. Furedi citeert instemmend de Amerikaanse filosoof Michael Walzer: “Tolerantie houdt het leven zelf in stand. Tolerantie maakt verschil mogelijk. Verschil maakt tolerantie noodzakelijk.”

Het is dus een misvatting, zo vervolgt Furedi, dat tolerantie ons verplicht andermans sentimenten te vieren. Integendeel, het schept juist een arena die discussie mogelijk maakt, ertoe uitdaagt. Een arena waarin opponenten geen respect voor elkaars opvattingen hoeven te hebben, maar wel voor het gedeelde recht om die opvattingen te uiten. Voltaire indachtig, benoemt Furedi de hoofdregel: “Ik keur af wat je zegt, maar ik zal uw recht om dat te zeggen tot mijn dood verdedigen.”

Daaruit spreekt volgens Furedi “de innige band tussen veroordeling/afkeuring en het streven naar vrijheid”. Een connectie die de moderne propagandisten van tolerantie los hebben gelaten, aldus de hoogleraar. Zij vieren het gedrag van anderen terwijl ze het diep in hun hart afkeuren. En daarmee doen ze de morele autonomie, het basisprincipe van intellectuele vrijheid, geweld aan.

Erger wordt het als iedereen zich moet voegen naar dat verwrongen, moderne concept. Tolerantie wordt dan - als mal over het publiek debat - een vorm van censuur, terwijl het daar in de zeventiende eeuw juist mee afrekende. Bovendien, zo stelt Furedi, ondermijnt moderne tolerantie het gezag van opinies. Niemand wordt meer serieus genomen als ‘tolerantie’ de norm is.

Debatteren is vergaderen geworden

‘Doe eens bevlogen, man!’, kopte nrc.next vanmorgen op de voorpagina. Hoofdredacteur en filosoof Rob Wijnberg betoogt dat deze tijd schreeuwt om politici die kleur bekennen. De praktijk is anders, merkt hij. Debatteren is vergaderen geworden. “Sinds de jaren 90 betekent politiek in Nederland: vooral geen ruzie maken. Maar in tijden van crisis en verdeeldheid werkt dat juist averechts.”

Echt politiek debat vindt volgens Wijnberg plaats in het Britse Lagerhuis. “Want debatteren betekent daar: een tsunami aan snoeiharde ad hominems en onder-de-gordels, afgewisseld met nog pijnlijkere sneren en verwijten, afgemaakt met de perfect getimede grap - bedoeld om de opponent te zien lachen als een politicus met kiespijn.”

Dit alles onder de begeleiding van een uitzinnige menigte Kamerleden. “Het gejoel dat zij produceren is zelfs zo luidruchtig dat het de spreekkoren van de gemiddelde voetbalhooligan doet klinken als een Bach-cantate”, vervolgt Wijnberg. “Als daar een collega aan de overzijde van het katheder de grenzen van het fatsoen overschrijdt, belooft men nét als hier ‘in de meest felle bewoordingen afstand te nemen’ - met als enige verschil dat ze het vervolgens ook echt doen.”

Politiek debat vervalt in niet-oordelende onverschilligheid

De Britse deftigheid, zo geeft Wijnberg toe, wordt in het Lagerhuis gewaarborgd door het porseleinen Engels. “En ook in de House of Commons zit de Kamervoorzitter klaar om de ‘Order!’ te bewaken. ‘Bedrijfspoedels’ of ‘kleuters’ zullen door de Commons dan ook evenmin met instemming worden begroet. Maar anders dan hier zal de repliek niet bestaan uit een slap ‘tut tut, hoho, moet dat zo?’, gevolgd door een verontwaardigd ‘Juf Verbeet, kunnen we het eindelijk eens over de inhoud hebben?’”.

De ‘bedrijfspoedel’, een verwijt dat Wilders aan Cohen maakte, zou dus een uitnodiging aan andere Kamerleden moeten zijn om voortaan geen blad meer voor de mond te nemen. De rem zit ‘m in Nederland niet zozeer in het vocabulaire, het is de omgang die de standpunten niet uit de verf laat komen.”Een saaie bureaucratische formule”, zoals Furedi de moderne tolerantie duidt. Eén die leidt tot “niet-oordelende onverschilligheid”. Ofwel: het einde van de politiek.

Eerder in deze serie:
Tocqueville en de tirannie van de meerderheid
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Het seculier fatalisme van de moderne burger
Politiek heeft draaikonten nodig. Naar voorbeeld van Lincoln
Herover de rituelen op de gelovigen. Musea zijn nu gekkenhuizen
Gaus: ‘Bedrijfspoedel? Cohen had geen mooier compliment kunnen krijgen’
Doe meningen niet altijd af als meningen. Objectieve moraal bestaat
Politiek, schaf commissies af en zet de burger aan het werk
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
Democratieën hebben baat bij een Koninklijk Huis

Geplaatst in:
Beste van het web
Cultuur
Lees meer over:
bedrijfspoedel
doe eens normaal
Frank Furedi
Geert Wilders
House of Commons
Job Cohen
Mark Rutte
Michael Walzer
On Tolerance
respect
Rob Wijnberg
tolerantie
Tweede Kamer
Voltaire

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief