Belangrijk: Voor het goed functioneren van nrc.nl maken wij gebruik van cookies (meer informatie).
Hiervoor hebben wij wel eerst je toestemming nodig. Klik op de groene knop als je hiermee akkoord gaat.

Neurobiologie zet vraagtekens bij de vrije wil

Vorige maand oordeelde de rechtbank in Utrecht dat de hersens van een 69-jarige, verslaafde man ernstig in de war waren gebracht door een medicijn. De man kon niet meer stoppen met gokken door het middel Permax, dat hij tegen de ziekte van Parkinson moest innemen. De fabrikant meldde de bijwerking ‘gokverslaving’ pas vanaf 2006 in de bijsluiter. Het middel werd in 2011 van de markt gehaald. De man eiste een half miljoen euro schadevergoeding – de rechtbank achtte het causale verband bewezen. Deze gokker had geen vrije wil.

‘Hersenlijden’ maakt in rechtzaken lichte opmars

Inzichten uit de neurobiologie rukken op in het recht. Vorige maand promoveerde Sylco Hoppenbrouwers op hersenonderzoek bij veertig extreem gewelddadige gevangenen die voorwaardelijk vrij waren. Psychopaten met een zeer lage frustratiedrempel die snel woedend en agressief worden. Ze zijn „berucht om hun koude en manipulatieve wijze waarop ze met mensen omgaan”. Het hersengebied dat gedrag controleert, de prefrontale cortex, was bij de hele groep ernstig verstoord. De hersenafwijking maakte het hen bijzonder moeilijk om hun eigen impulsen en emoties onder controle te houden. Aan het eind van het onderzoek waren alle testpersonen inderdaad weer gearresteerd. Allemaal recidivisten. Hadden zij wel een vrije wil?

De strafrechter weegt de nieuwe kennis ook mee. De Friese Sietske H. uit Nij Beets, die haar vier baby’s om het leven bracht, kreeg van het hof in Leeuwarden in oktober een lagere straf. Geen twaalf jaar cel, maar drie jaar, plus tbs. Neurologisch onderzoek leverde een „hersenorganisch lijden” op, bekend als „frontaal syndroom”. Zij zou het normbesef en het geweten van een tienjarige hebben. Daarop vond het hof dat de stoornis de vrouw „in vergelijking met een gezond mens, in aanmerkelijke mate heeft beperkt in het overzien van de problemen waarvoor zij zich gesteld zag en het maken van keuzes om deze op te lossen”. Zij kon dus niet veel anders. De dader is patiënt.

Eind 2011 nam het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum een steekproef van 1.500 civiele zaken en zocht naar toepassing van neurobiologische kennis. In 300 zaken bleek het een rol te spelen. Soms vrij lineair – om hersenschade te kunnen beoordelen. Bijvoorbeeld bij de baby die zou zijn doodgeschud. Of hoe diep de coma van een slachtoffer eigenlijk is. Maar ook om gedrag juridisch te kunnen interpreteren. Was de bejaarde van 91 die hertrouwde wel geestelijk in orde? En de puber die zich om religieuze redenen niet wilde laten vaccineren, was die wel tot oordelen bevoegd? Op basis van kennis over de rijpheid van het puberbrein mocht hij juridisch inderdaad gepasseerd worden. De rechter vond de hoogbejaarde voldoende wilsbekwaam: de MRI-scan waaruit beginnende dementie bleek, overtuigde niet. Ook pijn van het postwhiplashsyndroom kan in de hersens worden ‘gezien’ en rechters overtuigen.

Aansprakelijkheid, zelfbeschikking, toerekenbaarheid, wilsbekwaamheid, identiteit – rechters geven zich rekenschap van wat er in het brein aan de hand is. Over gokverslaafden was al bekend dat de ‘beloningsgebieden’ in hun hersens ontregeld zijn. Zij hebben minder impulscontrole dan gewone mensen. Dat betekent dat er bij contractuele afspraken met gokverslaafden juridisch ook minder van hen verwacht kan worden. Als een casino een toegangsverbod afspreekt, kan de zorgplicht van het casino dus zwaarder wegen. Verslaafden hebben minder wilskracht.

Vorige maand publiceerde de criminoloog Wouter Buikhuisen in het liber amicorum voor de Tilburgse hoogleraar victimologie Jan van Dijk een artikel over de amygdala, ook wel het sociaal-emotionele regelcentrum van de hersens genoemd. Wie daar beschadigingen heeft, kan niet leren van negatieve ervaringen. Vrees, schaamte of berouw zijn onbekend. Boze gezichten worden niet herkend, strenge woorden dringen niet door. Hij concludeert op basis van onderzoek naar psychiatrische of gedragsstoornissen dat meer dan de helft van de gedetineerden een beschadigde amygdala moet hebben. Buikhuisen noemt deze groep de ‘indifferenten’, de onverschilligen. Daders zonder spijt of berouw, niet toegerust met empathie, niet aanspreekbaar of corrigeerbaar. Deze categorie van ‘indifferenten’ is niet strafgevoelig, kan niet leren van negatieve ervaringen en beseft niet wat zij anderen aandoet. „Het zijn als het ware de autisten onder de criminelen, de delinquenten met een siliconenpersoonlijkheid. Strafdoelen als speciale preventie en generale preventie werken bij hen niet.” Amygdalaproblemen worden in verband gebracht met genetische aanleg, zwangerschapsproblemen, voeding en met opgroeien onder negatieve omstandigheden, zoals verwaarlozing, misbruik en conflicten. Hersenen blijken zich immers dynamisch te ontwikkelen, ook in negatieve zin. Wat je met deze kennis aanmoet in het strafrecht is nog niet zo eenvoudig. Behalve de gedupeerde en de samenleving lijkt nu ook de dader slachtoffer. Buikhuisen vindt dat deze groep niet gestraft moet worden, maar behandeld. En wel zo vroeg mogelijk. Anders krijg je geboren recidivisten, untouchables die levenslang op gesloten afdelingen zullen belanden. De rechtspraak staat bij deze groep met lege handen.

Geplaatst in:
Strafrecht
Lees meer over:
geweldpleging
levenslang
misbruik
tbs
veiligheid
Wouter Buikhuisen

34 reacties op 'Neurobiologie zet vraagtekens bij de vrije wil'

Kees Klomp

In de natuur zijn dieren onderworpen aan natuur-wetmatigheden en kennen derhalve geen gevoel voor eer en schande, dus trots en schaamte. De mens zou daarentegen een vrije wil hebben, gekoppeld aan gewetensvorming in de opvoeding, maar daar zijn nu bij seculieren twijfels over (Swaab c.s.). Je bent wat je hersens zijn of kun je ook een moraal aanleren? That’s the question.

Sander van der Wal

Maar wat is nu de consequentie? Laat je misdadigers die niet normaal kunnen functioneren dan maar vrij rondlopen, zodat ze op een gegeven moment een nieuw misdrijf gaan plegen?

Het is of het één, of het ander. Als je hersenen niet goed werken zodat je makkelijk een ander mens vermoord, en dat hersengebrek is niet te repareren, dan dus ook voorgoed uit de maatschappij.

riet okken

Het zou interessant zijn de methode van de franse KNO arts Tomatis eens nader te onderzoeken in dergelijke gevallen. Mijn ervaring met deze speciale luistermethode is dat de hersenen niet alleen gestimuleerd worden, maar ook gecorrigeerd. Riet Okken, Tomatis-practioner.

Sylvie Jacobs

Nee vrije wil bestaat niet – daar hadden we toch al millennia eerder achter kunnen komen – we zijn geprogrammeerde robotten die uitvoeren wat er in is gestopt door de omgeving te copiëren(ouders/maatschappij).

“Toen het Witte Licht in het neurologische systeem van ieder wezen werd geïmplanteerd als geestbewustzijnsysteem (je neurologie is je aansturing), werden op hetzelfde moment al je emoties erbij geplaatst als generator of motor om je in beweging te houden. Op die manier ben je altijd het bewustzijn aan het voeden dat op zijn beurt de constructies voedt die verbonden zijn aan je slavernij (systemen, het Witte Licht en het globale bewustzijn).” http://www.desteni.net

Er is zoveel informatie voor de mensheid verborgen gehouden…

Het beste voor alles en iedereen in eenheid en gelijkheid van leven,
Sylvie

T.Veen

Heb hier ernstige vraagtekens bij. Straks komt iedere échte crimineel vrij met het zich beroepen op de een of andere hersenaandoening. Mensen die ‘vanwege’ een aandoening ernstige ceiminele activiteiten begaan zijn ‘ziek’en moet dus voor eigen berscherming maar vooral bescherming van maatschappij sowieso levenslang (hersenafwijking kan niet genezen) OPGESLOTEN worden

Henk Dam

Victor Lamme beschrijft dit dilemma in zijn boek: “De vrije wil bestaat niet” op heldere wijze. Zeer de moeite waard om kennis van te nemen.

Carel muller

Nu herken ik Lance Armstrong !

g. lhoest

Als ik het goed begrijp is er een nieuw excuus gekomen om strafvermindering te geven. Na de argumenten ‘een slechte jeugd gehad’ en ‘ontoerekeningsvatbaar’ zit het nu in slecht functionerende hersens.
Net nu de overheid de uitdijende zorgsector wil indammen geeft dit artikel het juist weer een boost.
Overigens, heel cru gesteld, vanaf welke leeftijd zijn deze ‘hersenafwijkingen’ zichtbaar? Als die op zeer jonge leeftijd zichtbaar zijn dient er dan niet een verplichte screening te komen met alle mogelijke consequenties van dien?

C. den Uijl

Waarom noemt u de groep ‘indifferenten’ de autisten onder de criminelen? Met deze uitspraak stelt u dat autisten indifferent zijn. Dit is een belediging naar mensen binnen het autisme spectrum. Zij zijn zeker niet onverschillig maar in veel gevallen is het voor hen moeilijker hun gevoelens te tonen. En er is een wereld van verschil tussen gevoelens hebben en ze niet kunnen laten zien, en ze niet hebben dus ze niet laten zien.

Marius van Huygen

Reeds in de filosofische geschriften van Schopenhauer en Nietzsche wordt het bestaan van de ‘vrije wil’ ontkend en onmogelijk geacht. De menselijke vrije wil is bij deze denkers onderworpen aan onbewuste impulsen die zowel lichamelijk als maatschappelijk worden ingegeven. De vrije wil is niet meer dan een illusie dat het individu vrij is in het veroorzaken van zijn gedrag. In werkelijkheid bepalen vooral persoonlijke en onbewuste waarden dan het gedrag. Dat bepaald onwenselijk gedrag in de maatschappij niet wordt getolereerd betekent niet dat deze waarden niet binnen het individu zouden bestaan. Volgens Sigmund Freud is sublimatie van dit onwenselijke onbewuste gedrag een maatschappelijk manier bij uitstek om toch in de maatschappij te kunnen functioneren. De neurobiologie is blijkbaar in staat de vrije wil nog verder biologisch te funderen. Criminaliteit blijkt toch een belangrijke biologische component te bezitten.En dat mag nu eindelijk gezegd worden.

Marius van Huygen

Correctie:
“De neurobiologie is blijkbaar in staat het ONTBREKEN van de vrije wil nog verder biologisch te funderen.

Arjan Korevaar

In de bijdrage van 8 december werd het volgende gesteld: Van der Laan noemt zeven beginselen waaraan methodes van ingrijpen in het leven van een jonge verdachte moeten voldoen. Met vergelding heeft het weinig te maken, waarschuwt hij. Slachtoffers zijn er ook niet direct mee gediend. Het blijvend veranderen van gedrag gebeurt vooral met trainingen, bijvoorbeeld voor cognitieve vaardigheden. Drie maanden lang twee maal per week een middag leren nadenken alvorens te handelen. Of een leefstijltraining voor langdurig verslaafden, gericht op zelfbeheersing, wegblijven uit risicosituaties en andere gedragskeuzes maken. Of de cursus Respect Limits, bedoeld om ‘seksuele interactiecompetenties’ te leren. Justitie heeft een repertoire van 23 volledig erkende gedragsinterventies die de rechter kan opleggen. In deze bijdrage staat:
Hij concludeert op basis van onderzoek naar psychiatrische of gedragsstoornissen dat meer dan de helft van de gedetineerden een beschadigde amygdala moet hebben. Buikhuisen noemt deze groep de ‘indifferenten’, de onverschilligen. Daders zonder spijt of berouw, niet toegerust met empathie, niet aanspreekbaar of corrigeerbaar. Deze categorie van ‘indifferenten’ is niet strafgevoelig, kan niet leren van negatieve ervaringen en beseft niet wat zij anderen aandoet. Hoe kan een zogenaamde deskundige aankomen met gedragstrainingen als een andere deskundige komt vertellen dat dit bij meer dan de helft niet werkt. Ik merkte al eerder op dat zwakbegaafdheid mensen ook onbehandelbaar maakt voor gedragsinterventies. Zwakbegaafdheid komt veel voor bij Marokkanen () en Antillianen (). In ieder geval zijn criminelen die zwakbegaafd zijn of Amygdalaproblemen kennen onbehandelbaar. Eigenlijk is er maar 1 behandeling, die we vroeger strenger straffen noemden en dat is opsluiten om de samenleving te beschermen. Misschien kunnen de lichte gevallen met een testosteron reducerende behandeling en medicatie wellicht onder toezicht een beperkte mate van vrijheid krijgen. Gegeven de mogelijk genetische aanleg en de eenzijdige samenstelling van de gevangenispopulatie is verder onderzoek toch wel nuttig.

nieuwsrat

De rechtspraak staat echt niet met lege handen. Dat wat U beschrijft noemt een beetje jurist een schizofrenie patient en laat afgezien van de behandelbaarheid de samenleving niet het risico op recidieve nemen en veroordeelt derhalve de dader al dan niet toerekeningsvatbaar tot verwijdering uit de samenleving. Ook al kunnen de geesteswetenschappers steeds meer duidelijkheid verschaffen over de gesteldheid van de door U beschreven delictplegers, zolang zij geen uitsluitsel kunnen garanderen over hetzij genezing hetzij recidieve kunnen de juristen niet anders dan kiezen voor het beschermen van de ‘onschuldige maatschappij’!

Hugoden

Ik vind het jammer dat u het specifieke probleem van mensen die geconditioneerd zijn tot, bijvoorbeeld Pedofilie zo breed neerzet even aanraakt. Dr Dick Swaab in zijn boek Wij zijn ons brein gaat hier uitvoerig op in. In Amerika zijn centra waar recidive pedo’s worden vastgehouden, niet opgesloten, ze mogen alles tennissen, kaarten sporten enz. Maar ze mogen nooit meer naar buiten. Immers men heeft ingezien dat deze mensen nooit kunnen en zullen veranderen en waarom een levensgevaarlijke tijger weer uit zijn kooi laten.

Reinier Bakels

De vraag of een vrije wil bestaat is kennistheoretisch onjuist.

Strafrecht heeft drie doelen 1) generale preventie (afschrikking) 2) specifieke preventie (opsluiten belet herhaling) en 3) vergelding.

Bij een dader die letterlijk niet goed bij z’n hoofd is, is afschrikking niet mogelijk, zie het artikel. Opsluiten helpt natuurlijk wel. En/of behandeling.

Moeilijkste vraag is vergelding. Als iemand ziek is vergeld je niet. Men kan daarom beter de verwijtbaarheid aan de orde stellen dan zoiets vaags als de vrije wil. En we moeten onder ogen zien dat – ook bij daders die wél goed bij hun hoofd zijn – de behoefte tot vergelding van het “gezonde volksgevoel” menigmaal het doel van de preventie schaadt.

Als de overheid iemand opsluit verwoest dat zijn leven, en brengt het hem bovendien in contact met mede-criminelen. Dan mag het niet verbazen meer dan 50% recidiveert. En steeds strenger straffen helpt dan ook niet. Ouders die een stout kind steeds harder slaan worden uit de ouderlijke macht ontzet!

Eisso Post

Je hebt de neurobiologie niet nodig om te constateren dat alles uit een keten van oorzaken en gevolgen bestaat. Paradoxaal genoeg kun je je als individu toch maar het beste gedragen alsóf je een vrije wil hebt, niet alleen om morele redenen maar ook om effectief te kunnen leven.
Dat wil niet zeggen dat straf helemaal geen rol kan spelen in het sturen van gedrag, ook straf kan een deel van bovenstaande keten zijn die mensen corrigeert of afschrikt. Het is echter niet zo dat straf de enige manier is, of per se toegepast moet worden omdat misdadigers straf ‘verdienen’. Verontwaardiging is ook altijd een slechte raadgever bij het handhaven van de maatschappelijke orde. Zelfs tegenover zo iemand als Breivik voel ik veeleer ontzetting dan haat.

Marius van Huygen

“Men kan daarom beter de verwijtbaarheid aan de orde stellen dan zoiets vaags als de vrije wil”

Zeer juist gesteld. De ‘vrije wil’ is als juridisch begrip m.n. in het strafrecht niet goed bruikbaar. Blijkbaar vinden strafrechters dat ook gezien het feit dat zij onderzoeksresultaten op het gebied van de hersenfuncties in hun vonnis laten meewegen.

lyngbakken

@ 12 Arjan Korevaar

Arjan, goed citeren. De Rotterdamse burgemeester Aboutaleb zei dat zwakbegaafdheid veel voorkomt bij criminele Marokkanen en Antillianen, niet bij Marokkanen en Antillianen in het algemeen.

Joanna

Hoe zit het met het gedrag van bv mensen met een oorlogstrauma? Mijn Portugese partner heeft als jonge man begin jaren ’70 gedurende twee jaar in een jungle commando gedient in Angola, op bevel van het toenmalige regime. Volgens zijn zeggen was Vietnam een picknick in vergelijking tot wat zijn regiment in Angola moest doorstaan. Bij terugkomst was er voor hen geen opvang en ook nu nog is het onderwerp taboe in Portugal. Maar zijn gedrag wordt steeds verwarder en agressiever en ik ben bang dat tijdens de langdurige stress in zijn diensttijd zijn hersenen voorgoed zijn aangetast. En dat dit zich nu onomkeerbaar manifesteerd .Is daar meer studie naar gedaan? Dan verdiep ik me daar graag in.

Gerrit de Jonge

Discussies over de vraag wat we met psychopathische criminelen aanmoeten hebben vaak een hoog abstractie niveau door het negeren van de kosten van de diverse maatregelen. Misschien valt er wat te leren van de gezondheidszorg, ook zo’n sector waar bezuinigd moet worden. Daar is zo ongeveer afgesproken dat een medische handeling van 70.000 Euro alleen gerechtvaardigd is als er minstens één redelijk gelukkig levensjaar mee gewonnen wordt. Verpleging en behandeling van een geesteszieke kost circa 5 ton per jaar en zou dus 7 gezonde redelijk gelukkige levensjaren moeten opleveren. Dat lukt natuurlijk nooit.

Duidelijk is dat het strafrechtsysteem ziek is en dat de kosten-baten berekeningen tot absurdistische conclusies lijden. In de vier volkrijkste landen van de wereld (VS, India, Rusland, China) is de doodstraf normaal en niet omstreden. Misschien moeten we ons eens afvragen of wij in Europa misschien toch gekker zijn dan de mensen daarbuiten.

jelke de Boer

Tja, de vrije wil. Het lijkt me in ieder geval buitengewoon onverstandig om sociale processen (zie Sartre voor een pleidooi tegen de vrije wil in die context) via neurologische processen te proberen te verklaren.

lyngbakken

@ 20 Gerrit de Jonge

Je schrijft dat in de gezondheidszorg ¨zo ongeveer afgesproken¨ is dat een medische handeling van 70.000 Euro alleen gerechtvaardigd is als er minstens één redelijk gelukkig levensjaar mee gewonnen wordt.
Mij is een dergelijke afspraak niet bekend, zelfs niet ¨ongeveer¨.
Wel weet ik dat er mensen zijn die pleiten om een discussie aan te gaan over dat onderwerp; mede vanwege de steeds stijgende kosten van de gezondheidszorg. Maar dat is iets heel anders.
Een dergelijke discussie komt maar moeilijk van de grond, onder meer omdat het tot heel pijnlijke dilemma´s leidt. Moeten we iemand van 88 nog wel een zware operatie laten ondergaan, of een chemo tegen kanker, als die persoon dat wil (en zijn kinderen en kleinkinderen), en het medisch verantwoord is om te doen? Zo nee, moeten de premies voor ouderen dan ook niet omlaag (met als gevolg dat we weer met een financieel gat zitten)? En wat doen we met de verpleging en verzorging van zwaargehandicapten? Die is nog duurder dan de 70.000 waar jij het over hebt, en dat dan jaar in jaar uit. En wie legt dat dan de ouders van die kinderen uit?

Natuurlijk kan de doodstraf (afhankelijk van de wijze van uitvoering) economisch voordelig zijn. Het probleem met de doodstraf is echter van een heel andere aard: als overheid ondergraaf je daarmee de legitimiteit van het verbod ¨gij zult niet doden¨. Waarom zijn er in de door jou genoemde landen VS, India, Rusland, en China meer moorden dan in Nederland per hoofd van de bevolking? Zou daar misschien enig verband liggen?

Je vindt het kennelijk van belang om de vier volkrijkste landen ter wereld te noemen. Ik krijg het gevoel dat je via de doodstraf iets aan overbevolking wilt doen, maar daar is die straf niet voor.
Overigens is Indonesië de vierde staat qua bevolkingsaantal in de wereld, en niet Rusland (dat land is na 1989 fors kleiner geworden).

Jadwiga de Bock Majewska

idee dat ik op tv bij ” De Wereld Leert Door” is getoond, graag vermeld.
Op een van tot nu toe uitgezonden delen, is wetenschapper die toonde de bekwaamheid van Technologie en uitvindingen met menselijke cellen,
dat die binnenkort kunnen aangetaste menselijke delen van lichaam restaureren, op een ander wijze dan tot nu toe.
In “Inhabitat” nieuwsbrief is tijdje geleden vermeld,dat menselijke “Hersenen celen” kunnen uit die persoon, urine “gewonnen worden”.
Stel U voor als een diagnose onder super scanner is vastgesteld, dat bij persoon die hersenen deel ontbreekt of is beschadigd,robots zouden kunnen die nauwkeurige restauratie verrichten.
,o.a.”dat beschadigde deel printen,maken model/laten groeien en op zijn plaats plaatsen”(in mijn woorden naverteld).
Ook over robots is verteld in een, onderdeel van tv DWLD,over nauwkeurige werken dat robots kunnen verrichten o.a. in ziekenhuizen.
Gezonde personen,in verschillende fase in hun leven, kunnen beschadigingen van hersenen oplopen door verschillende omstandigheden, bijvoorbeeld auto ongelukken, andere ongelukken,drugs en is dat persoon mogelijk daarna als “schizofreen” met verschillende gradaties,
en dan? kunnen situaties zich voordoen dat die “schizofreen persoon verder als crimineel wordt gezien.
Terwijl die “schizofreen persoon geen weet van heeft” dat hij/zij “crimineel zich gedraagt”.
Ik ben eens met de titel tekst ‘Neurobiologie zet vraagtekens bij de vrije wil’.

Gerrit de Jonge

@20 Lyngbakken
Het is me niet duidelijk of u mij wilt tegenspreken of juist niet, maar de kern van mijn boodschap was vermoedelijk evenmin duidelijk, dus laat ik met het laatste beginnen. Folkert Jensma merkt terecht op dat strafrechters hun verantwoordelijkheid meer en meer afschuiven op het bordje van medici doordat menige crimineel (geestes)ziek is. Ik vind en zeg niet dat de rechters daar ongelijk in hebben, maar heb geprobeerd duidelijk te maken dat de kosten van de behandeling van pathologische criminelen dan ook op de zelfde manier gewogen moeten worden als die van andere ziekten. Ik voeg daar aan toe dat de medische wetenschap al een ruime ervaring heeft met het maken van kosten en baten analyses. Dat u dat getal van 70.000 Euro niet kent geeft aan dat die discussies niet in het openbaar gevoerd worden en dat mijn netwerk niet het zelfde is als het uwe (ik ben bioloog en u jurist). Ik heb voorts in mijn schrijven geconstateerd dat in de medische wereld patiënten worden opgegeven als behandeling duur en uitzichtloos is en gememoreerd dat een zelfde redenatie ook toegepast kan worden op hopeloze pathologische criminelen.

Dat ik er op gewezen heb dat de doodstraf in de volkrijkste landen algemeen geaccepteerd is, was een manier om te zeggen dat veel mensen de doodstraf doodnormaal vinden en heeft niets met mijn zorg om overbevolking te maken; die 5000 extra doden in China tikken echt niet aan. Uw correctie dat Indonesië op de vierde plaats van volkrijkste landen staat doet niets af aan mijn constatering omdat ook Indonesië de doodstraf toepast.

Laat ik, als u of een ander de disussie wilt voortzetten eindigen met een duidelijke stelling: er is geen reden om de kosten en baten afweging van de behandeling van pathologisch criminelen te laten verschillen van die van mensen met andere niet of nauwelijks te behandelen ziekten.

Overigens denk ik dat die geesteszieke moeder die haar vier baby’s heeft gedood de samenleving daardoor vele miljoenen aan zorgkosten heeft bespaard, want die baby’s zullen ook niet allemaal zo fris van geest zijn geweest.

lyngbakken

@ 24 Gerrit de Jonge

Je boodschap is mij nog steeds niet echt duidelijk, en de argumentatie ervoor evenmin.

Volgens mij merkt Folkert Jensma niet op dat strafrechters hun verantwoordelijkheid meer en meer afschuiven op het bordje van medici doordat menige crimineel (geestes)ziek is. Afschuiven is een normatief geladen term. Volgens mij gebruikt Jensma feitelijke termen (meewegen, toepassing en met lege handen staan). Jij kleurt dat vervolgens zelf negatief in.
Maar belangrijker is: waarom vind jij die ontwikkelingen negatief, en juich jij ze niet toe?
Die vraag komt eens te meer op waar je wel de medische wereld als voorbeeld geeft met betrekking tot de ¨afspraak¨ over de behandeling van € 70.000. Dan zou je toch juist blij moeten zijn als juristen dingen opsteken van biologen of medici?

Jouw getal van 70.000 is mij wel bekend, maar ik ken ook getallen van 80 of 85000 euro, en nog diverse andere getallen (wel in die orde van grootte) als gebruikt uitgangspunt bij kosten-baten analyses van medische behandelingen.
Maar dat is het punt helemaal niet. Punt is dat er geen ¨afspraak¨ (of overeenstemming) over is, maar volop discussie; een discussie die naar mijn verwachting de komende jaren alleen maar belangrijker wordt.
Dan gaat het echter niet om een discussie puur tussen medici (in een netwerk, of -zoals anderen dan zeggen- in achterkamertjes), maar een open maatschappelijke discussie. Het belang van een bredere discussie dan alleen onder medici wordt juist door medici ook steeds benadrukt. Zij zijn ook niet degenen die daarover uiteindelijk moeten (of willen) beslissen.

Je zegt dat je de volkrijkste landen hebt genoemd om te zeggen dat veel mensen de doodstraf doodnormaal vinden.
Dat laatste is wat mij betreft een open deur, die geen onderbouwing nodig heeft. Ik hoef daarvoor ook niet eens over de grens te kijken. Alleen al in Nederland zijn er miljoenen van.
Maar los daarvan: het schiet ook niet op. Ik kan dan zeggen dat er veel mensen zijn die de doodstraf niet doodnormaal vinden. Tot die groep hoor ik; horen veel andere Nederlanders; hoort Amnesty International (dat al vele jaren streeft naar een wereldwijd verbod op de doodstraf), horen alle ons omringende landen (en zelfs de hele Europese Unie), en zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan.
En dan zitten we in een fijne welles-nietes, terwijl het zou moeten gaan om argumenten; juist in de maatschappelijke discussie die ik al noemde.

Als je met je verwijzing naar volkrijkste landen ook bedoelt te zeggen dat wereldwijd de meerderheid voor de doodstraf is, dan betwijfel ik dat. Er wonen veel meer mensen in de wereld dan in die vier landen. En een land als China (het grootste van de vier) is nu bepaald geen schoolvoorbeeld van democratie waarin de bevolking vrij zijn wil tot uiting kan brengen.

Los daarvan: India en Indonesië zijn landen met een totaal andere historische en culturele achtergrond dan wij, en zij verkeren ook in een geheel andere staat van economische en maatschappelijke ontwikkeling. Doet dat er volgens jou allemaal niet toe?

Het spijt me te zeggen, maar je stelling vind ik een open deur. De kosten en baten afweging van de BEHANDELING van pathologisch criminelen verschilt nu al niet van die van mensen met andere niet of nauwelijks te behandelen ziekten. Ook pathologisch criminelen zijn vaak verzekerd voor hun ziektekosten en worden onder die financiering behandeld.
Een andere kwestie is, dat voor vastzittende pathologisch criminelen er wel veel andere kosten worden gemaakt. Kosten van medische rapportages in het kader van de strafzaak, en kosten van BEVEILIGING bij het vastzitten.
Misschien doel je daarop, maar ik vraag me dan wel af wat je dan precies wilt zeggen. Dat een pathologisch crimineel de belastingbetaler in totaal niet meer mag kosten dan de gemiddelde oppassende burger? Of dan de duurste oppassende burger? Of dan het gemiddelde of hoogste bedrag dat per jaar wordt besteed aan de medische behandeling van burgers? En waarom dan?

Gerrit, je vliegt wat mij betreft echt uit de bocht als je schrijft te denken dat die geesteszieke moeder die haar vier baby’s heeft gedood de samenleving daardoor vele miljoenen aan zorgkosten heeft bespaard ¨want die baby’s zullen ook niet allemaal zo fris van geest zijn geweest¨. Je weet niet helemaal hoe dat zit, maar hebt je oordeel wel klaar.
En ik hoor het een verdachte moordenaar al zeggen tegenover de rechter: ik moet juist een lintje krijgen voor het vermoorden van deze gehandicapte, want ik bespaar de samenleving daardoor in de toekomst geld….
Dat wil jij volgens mij ook niet heen, maar denk dan eens na voordat je dit soort dingen schrijft.

Jadwiga de Bock Majewska

alstublieft reactie voor reactie van geachte heer Gerrit de Jonge 22 januari,14:48.
Ik ben niet eens met laatste alinea van die ” uitgesproken determinisme” , dat ……”vele miljoenen aan zorgkosten heeft bespaard………”
Hier is ” schuld gevoel opleggen voor wie? voor catalogiseren van ….”die baby’s ….niet allemaal zo fris van geest…?
Dit is heel droevig “determinisme uitspreken als God allemachtig U zelf bent”
Punt een:is verteld dat kinderen kunnen beschadigingen oplopen tijdens zwangerschappen, en eerste jaren van opvoeding, bij vele gezinnen.
Punt twee. Alle kinderen zijn “volmaakt met potentie de hoogste ontwikkeling bereiken dat in een leven fase is te bereiken”.
En wie/wat invloed heeft op deze ontwikkeling?
misschien ” pure lot/toeval= toe val “?
“….die vier baby’s misschien andere lot zou “treffen, geadopteerd woorden door liefhebbende andere personen m/v?”

Gerrit de Jonge

@24 Lyngbakken,
U gebruikt te veel het truckje om mij woorden in de mond te leggen die ik niet gezegd heb, om daarna tegen die gefingeerde uitspraken te ageren. U besteed ook te veel ruimte aan discussies over getallen waarvan we allebei weten dat de preciese waarden er niet toe doen. U begrijpt ook mijn discussietecniek niet en die zal ik dus uitleggen.

We hebben een groot probleem: onverbeterlijke criminaliteit kost ons veel geld en een oplossing hebben we niet. Het draagvlak in de maatschappij voor solidariteit met deze pechvogels is gering. Onze premies voor ouderdomszorg, ziektezorg, werkloosheid e.d. betalen we zonder morren wel doordat we allemaal beseffen dat dat ons ook kan treffen. Maar als het om zorg voor oplichters en moordenaars gaat dan denken de meesten van ons toch: dat zal mij niet overkomen.

We willen allemaal de kosten van criminelenzorg verminderen en we moeten beseffen dat elke besparing onsympathieke maatregelen vergt. In discussies en onderhandelingen is het de normaalste zaak van de wereld om meer te vragen dan je redelijkerwijs kunt krijgen. Dat geeft ruimte voor discussie. Welnu, om draagvlak voor een onsympathieke maatregel te verwerven kun je een nog onsympathieker maatregel verdedigen in de hoop dat je een minder sympathieke maatregel er door krijgt. Dit, mijn waarde lyngbakken, is mijn discussietechniek. Ik snap heus wel dat een draagvlak voor het massaal afknallen van hopeloze criminelen moeilijk te creëren is; daarvoor moet je Hitler of zoiets heten. Een minder onsympathieke maatregel is het voorkomen dat hopeloze gevallen hun eigenschappen via nakomelingen verspreiden. Ik heb zo vaak iemand horen zeggen “dat soort mensen zou geen kinderen horen te krijgen” dat ik denk dat voor maatregelen van dien aard wel degelijk draagvlak te vinden is. Op dit forum heb ik al vaker de stelling verdedigd dat we het recht op voorplanting moeten voorbehouden aan mensen die in staat lijken te zijn om gezonde kinderen voort te brengen en groot te brengen.

Mijn slotopmerking over die moeder die haar baby’s systematisch vermoorde was een manier om op een, toegegeven wat ludieke, manier om te zeggen dat het iets positiefs heeft als gestoorde mensen voorkomen dat ze nageslacht krijgen. Het had gekund dat er een lezer was die had begrepen wat ik bedoelde. Helaas horen u en Jadwiga daar niet bij. Die mevrouw hoeft voor mij echt geen lintje te krijgen, maar ik zou het toejuichen als we haar als beloning op staatskosten steriliseren.

En als we over andere haalbare maatregelen zouden gaan discussiëren dan ga ik misschien de stelling verdedigen dat bijstand- en allerhande andere uitkeringen verhoogd worden als de ontvangers zich hebben laten steriliseren. Wie weet, misschien kunnen we gevangenis straffen verkorten als beloning voor vrijwillige sterilisatie.

lyngbakken

@ 27 Gerrit de Jonge

Beste Gerrit,

Ik heb geen truukjes bedoeld te gebruiken, en volgens mij feitelijk ook niet gebruikt. Ik schreef niet voor niets dat je boodschap mij nog steeds niet echt duidelijk was, en de argumentatie ervoor evenmin.

Volgens mij werkt een aanpak van verdediging van een nog onsympathieker maatregel om een minder sympathieke maatregel er door te krijgen niet. Het geeft alleen maar de indruk dat je geen argumenten hebt voor de minder sympathieke maatregel die je bepleit. Als lezer denk ik dan bovendien: waarom word ik niet gewoon serieus genomen met duidelijke taal? Ik heb ook geen behoefte om voor een karretje te worden gespannen.

Als ik het nu goed begrijp vind jij dat pathologische criminelen worden gepamperd en dat dat moet stoppen. En als ik het goed begrijp zou daar dan de neurobiologie en -in sommige gevallen- de doodstraf een rol moeten spelen.

Wat betreft de doodstraf houd ik het maar bij wat ik al schreef. Je bent daar niet op ingegaan, anders dan dat je zegt dat het niet grootschalig zou moeten. Het onderwerp is bovendien off-topic.

Het accent op de biologische kant van criminaliteit hebben we eerder gezien. In de criminologie zijn de onderzoeken en theoriën van Lombroso daarvan het bekendste. Die kwamen erop neer dat mensen met aapachtige trekken crimineel waren (het lage voorhoofd, de doorlopende wenkbrauwen, etc). Dat werd destijds zeer serieus genomen; dat is vandaag de dag heel anders. Het zit nu vooral in de folkloristische hoek.

Probleem bij Lombroso (en bij moderne criminologische onderzoeken met het accent op neurobiologie) is dat je niet biologisch sluitend kunt definiëren wat een crimineel is. Crimineel zijn is niet een biologisch begrip. Je hebt er altijd andere invalshoeken bij nodig (bijvoorbeeld een juridische: crimineel is wie door de rechter is veroordeeld). En dan wordt het snel een rommeltje. Dan kunnen er biologische maatregelen worden toegepast op verkeerde personen of op de juiste personen met een verkeerde uitwerking. Ook in de moderne neurobiologie wordt dat (definitie-) probleem niet opgelost.

Ingaande op je sterilisatievoorbeeld: ben je bekend met de praktijk van vrijwillige castratie van zedendelinquenten (vooral homo´s) in de vorige eeuw? Ook daaruit is veel onomkeerbare ellende en misère voortgekomen waarvoor we ons vandaag de dag vooral schamen. Levens van mensen zijn nodeloos verwoest. Het laat nog eens zien dat simpele oplossingen niet bestaan.

Mijn voorzichtigheid ten opzichte van de biologische aanpak (met name voorzover die ingrijpende onomkeerbare gevolgen heeft) blijft ook gelden als ik me bedenk dat het neurobiologisch onderzoek de laatste tijd veel stappen vooruit heeft gemaakt. Ook daar is juist een parallel met de tijd van Lombroso te trekken. Lombroso´s ideeën en aanpak waren gebaseerd op de evolutietheorie van Darwin, die destijds als minstens zo revolutionair gold als nu de recente inzichten uit de neurobiologie, maar de theorieën van Lombroso bleken toch niet houdbaar.
Ook daar zie je dat succes verblindt.

Voor de volledigheid: ook andere invalshoeken dan biologische hebben hun beperkingen. In de jaren 60 van de vorige eeuw kwam de nadruk erg te liggen op de sociologische kant van criminaliteit en werd daar alle heil van verwacht. Met de nadelen en beperkingen daarvan worden we tot op de dag van vandaag nog geconfronteerd.

Tot slot: criminaliteit is van alle tijden, ook al wisselt de vorm ervan in bepaalde opzichten. Het is wat mij betreft een illusie om te denken dat we daarvan verlost kunnen raken. Maar de noodzaak van bestrijding ervan is volgens mij evenzeer van alle tijden. Daarbij moeten wat mij betreft zoveel mogelijk invalshoeken worden betrokken, waarbij geen enkele invalshoek zaligmakend is (en wat mij betreft ook op geen enkele op voorhand een taboe dient te rusten).
Ook hier leidt frustratie tot missers, maar brengt nuchterheid ons verder.

lyngbakken

@ 27 Gerrit de Jonge

Ik was nog vergeten te zeggen dat ¨het voorkomen dat hopeloze gevallen hun eigenschappen via nakomelingen verspreiden¨ wat mij betreft zeker niet een sympathieke, maar vooral domme en naïeve maatregel is. Bij deze.

Gerrit de Jonge

@29 Lyngbakken,
Nou doet u het weer, mij woorden in de mond leggen die ik niet geschreven heb. Ik heb anders dan u beweert NIET geschreven dat het “het voorkomen dat hopeloze gevallen hun eigenschappen via nakomelingen verspreiden” (door een voortplantingsverbod) een sympathieke maatregel is. Ik heb wel geschreven dat deze maatregel minder onsympathiek is dan massaal afknallen.

@28 Lyngbakken,
Ook bij het bestuderen van Lombroso liet uw leesvaardigheid u in de steek. Lombroso had zo veel ideeën dat het onzin is om te zeggen dat de ideeën van Lombroso niet houdbaar zijn. Zijn destijds revolutionaire idee dat de kans dat iemand zich tot crimineel ontwikkelt beïnvloed wordt door aangeboren eigenschappen staat nog fier overeind getuige ook het artikel van Folkert Jensma waar we het nu over hebben. Alleen, in de tijd dat Lombroso zijn ideeën ontwikkelde wist nog niemand wat DNA is en hoe je dat kunt benutten om aangeboren eigenschappen te traceren; daardoor heeft hij zich geconcentreerd op verkeerd gekozen kenmerken.

Overigens was Lombroso voorvechter van een humane behandeling van criminelen en tegenstander van de doodstraf. Zijn dit volgens u ook onhoudbare ideeën?

lyngbakken

@ 30 Gerrit de Jonge

Beste Gerrit,

Je hebt hierboven zelf je ¨discussietechniek¨ omschreven. Die wat mij betreft zacht gezegd nogaI indirect. Ik probeer vervolgens duidelijk te krijgen wat je bedoelt door met een mogelijke uitleg te komen. Die kan dan mis zitten, dat is het risico. Maar uit je reactie wordt je bedoeling mij dan wel duidelijker.
Inderdaad schreef je niet dat het voortplantingsverbod een sympathieke maatregel is, maar wel dat die minder onsympathiek is dan massale doodstraf. Ik heb het bewust anders geformuleerd, omdat ik anders iets als ¨minder onsympathiek¨ had moeten gebruiken. Ik vind dat een weinigzeggende, verhullende wegduikformulering, en dat verschaft geen duidelijkheid.
Hoe dan ook: als je gewoon schrijft wat je vindt, gaat het een stuk eenvoudiger, en hoef ik jou ¨geen woorden in de mond te leggen¨.

Jij schrijft dat Lombroso´s destijds revolutionaire idee dat de kans dat iemand zich tot crimineel ontwikkelt beïnvloed wordt door aangeboren eigenschappen, nog fier overeind staat. Gerrit, dat idee was niet van Lombroso, en niet nieuw of revolutionair. Dat idee vinden we bijvoorbeeld al bij de oude Grieken. En wij verschillen verder helemaal niet van mening dat aangeboren eigenschappen invloed hebben op gedrag. Sterker nog: ik denk dat vrijwel iedereen dat onderschrijft.

En wat Lombroso verder betreft: zijn uitwerking (zijn concrete theorie) was wel nieuw. Dat was waar ik het over had, en niet over de man Lombroso. Spelen op de man is weinig productief, en ik houd er ook niet van. Net zo min als dat ik ervan houd om een bepaald standpunt te huldigen omdat een bepaalde persoon dat doet. Ik denk graag zelf na.
En voor de duidelijkheid: wat jij schreef over de persoon Lombroso was mij bekend.

Ik ben sceptischer over het potentieel aan genetische oplossingen dan jij.
Ik ben sowieso niet zo erg van de maakbare samenleving. De ervaringen die wij sedert de jaren 60 van de vorige eeuw hebben opgedaan laten zien dat die maakbaarheid maar heel beperkt is. We geloofden toen in maakbaarheid omdat de wederopbouw een succes was. Maar in ons jeugdig enthousiasme vergaten we dat maakbaarheid iets anders is dan een geslaagde restauratie.
Mijn scepsis ten opzichte van de maakbare samenleving betreft zowel de sociologische als de juridische invalshoek (die vanaf de jaren 60 sterk domineerden in het geloof in de maakbaarheid; dat als reactie op de verschrikkingen van de nazi´s), maar even goed de biologische of medische invalshoek. De exploderende zorgkosten en de steeds toenemende kritiek op de medicalisering van problemen die in wezen niet medisch zijn, vormen voorbeelden die het gebrek aan maakbaarheid vanuit die invalshoeken laten zien.

Crimineel of niet aangepast gedrag is ook niet in de kern een biologisch probleem, maar een complex probleem, dat zowel met de persoon van de betrokkene van doen heeft, als met de samenleving. Bij de persoon van betrokkene speelt een biologische component een rol, maar zijn er ook andere persoonlijke componenten. Bij de samenleving gaat het om vragen als wat vinden we onaangepast of strafbaar, hoe zwaar tillen we daaraan en hoe zwaar mogen de middelen maximaal zijn die we daartegen inzetten. Dat complexe geheel beïnvloedt elkaar over en weer, en laat in de tijd verschillende uitkomsten zien. Verschillen in uitkomsten die niet objectief wetenschappelijk te verklaren zijn, en die wat mij betreft op zijn minst nopen tot behoedzaamheid bij onomkeerbare maatregelen.

Het laatste is wat algemeen. Ik noemde eerder echter al het voorbeeld van de castraties in de vorige eeuw. Jij bent daar helemaal niet op ingegaan. Dat is jammer, want het laat concreet zien hoe complex de problemen zijn; hoe de beste medische bedoelingen (waarvoor ook nog enige objectieve basis is te geven) tot ellende kunnen leiden, en hoe weinig jaren er in de tijd maar nodig hoeven te zijn om achteraf te zien hoe mis we zaten.

Jadwiga de Bock Majewska

alstublieft een voorstel idee voor de geachte heer Gerrit de Jonge, voor in laatste alinea reactie 20 januari 23:46.
Ik ben tegen ” doodstraf”, altijd.
Geachte Heer Gerrit de Jonge hoe zit U dat “tweedeling in beoordelen”. door/voor “sommige mensen” ?.
vandaag, 3 februari NOS-TT 09:45,
titel nieuws rubriek: “American ‘Sniper doodgeschoten’”.
deel citeer:”………’American Sniper’ is boek geschreven door Chris Kyle een voormalige Amerikanse scherpschutter……….”American Sniper” gaat over KYLES militaire dienst tussen 1999 en 2009, Hij diende in alle missies, onder meer in Irak.
Hij kreeg twee Silver Star-onderscheidingen, vier bronzen Sterren voor moed en doodde 160 tegenstanders.”
einde citeren nieuws bericht van NOS TT 3/2/20013.
wel nu?
deze man die scherpschutter was en 160 mensen doodde, en trots vermelde zeker met bewijzen, m.i. dat hij met vele onderscheidingen is beloond!
Wel nu is hij ‘American Sniper’ zelf doodgeschoten door een ander ex- marinier is verteld.
Wat de straf zou zijn voor deze man in dat nieuws vermeld? nu ?
Tijdje geleden was Charlie Chaplin in film te zien,
waar Charlie Chaplin heel “wijze m.i.” tekst vertelde, dat zoiets heeft in essentie m.i.: ” als een mens een mens doodde dan kreeg die mens zelf doodstraf, maar doodden grote hoeveelheden mensen zal beloning en als held beschouwd worden” een “krankzinnige” redenering is door Charlie Chaplin vermeld.

Gerrit de Jonge

@30 Lyngbakken,
Een verschil tussen u en mij is dat ik oplossingsgericht denk, terwijl u zich specialiseert in de productie van lange teksten waarin de boodschap moeilijk te ontdekken is. Zo kunnen de eerste 29 regels van uw boodschap samengevat worden met: “U heeft gelijk, ik had ongelijk”, maar kennelijk mist u het gen dat nodig is om ongelijk te kunnen erkennen.

De onderhavige discussie gaat over de medicalisering van de rechtspraak en de uit de hand gelopen kosten. Niet elke zorgbehoevende kan in de toekomst rekenen op een peloton zorgverleners. Mede gegeven de medicalisering van de problematiek van de niet-aangepasten heb ik de meest voor de hand liggende oplossing aangedragen. Zorg er voor dat er minder zorgbehoevende geboren worden door gebruikmaking van de nieuwe en snelgroeiende kennis van de moleculaire genetica.

U lijkt niet enthousiast over “mijn” oplossing te zijn, maar formuleert geen alternatief, althans geen betaalbaar alternatief. Ook in uw laatste bericht komt u niet verder dan het uitspreken van wat algemeenheden met gebruikmaking van termen zonder betekenis. Een voorbeeld is “maakbare samenleving” waar u niet erg in gelooft. Breng eens een bezoek aan New York en aan een Amerikaanse nationaal park en vergelijk die plekken. Ik vind dat New York aardig laat zien dat de menselijke samenleving behoorlijk maakbaar zijn. Maar wellicht verstaan u en ik niet het zelfde onder “maakbare samenleving”; ergo gebruik zo’n term niet. U noemt criminaliteit geen biologisch probleem. Tja, als bioloog weet en zeg ik dat de biologie zich bezig houdt met al wat leeft. Criminelen, rechters, wettenschrijvers zijn echt allemaal levende wezens en de studie van gedrag is een respectabel specialisme (mijn specialisme). Ik kan u verzekeren dat selectie ten gunste van gewenst en ongewenst gedrag bij dieren snel en succesvol kan verlopen. U bent sceptischer dan ik over het potentieel aan genetische oplossingen. Zo, wat weet u dan wel van mijn scepsis? Ik heb nooit gezegd dat selectie en voortplantingsverboden alles oplossen, hooguit dat ze een betaalbaar middel zijn om de druk op gezondheidszorg en rechtsspraak te verminderen.

Tot slot een advies. U maant tot behoedzaamheid bij het nemen van onomkeerbare maatregelen. Ik adviseer: wees behoedzaam bij het nemen van elke maatregel.

lyngbakken

@ 33 Gerrit de Jonge

Mijn bijdragen waren inderdaad lang. Mede daarom houd ik het nu korter.

Eerlijk gezegd boeit mij ¨wie heeft gelijk, wie ongelijk¨ niet zo. Ik lees en schrijf hier dingen vooral in de hoop dat ik of anderen er iets van opsteken.

Een biologische invalshoek is wat mij betreft geheel respectabel, en niet minder, maar ook niet meer dan een psychologische, een juridische, een economische, een medische, een sociologische of een maatschappelijke.

Dat jij allereerst kijkt vanuit de biologie snap ik. Maar wat ik dan zo jammer vind is dat ik in jouw bijdragen zo weinig leer over biologie.

Oplossingen zijn voor mij pas echte oplossingen als ze overtuigend (kunnen) worden beargumenteerd. Dat doe jij niet. Je schrijft indirect.
De maatschappelijke vragen rond bijv. de zorg zijn volgens mij verder zo groot, dat we aan echte oplossingen nog helemaal niet toe zijn. De discussie begint net.

Als met deeloplossingen voor de zorg wordt gekomen, blijkt vaak van veel maatschappelijke weerstand. De discussie gaat dan heel vaak niet over de vraag wat technisch kan, maar over de vraag of wij ook moeten willen wat technisch kan. Ook daar zie ik in jouw bijdragen weinig over, en ook dat is jammer. Je kunt nog zo´n technisch goede oplossing hebben, als de samenleving die niet wil, dan komt hij er ook niet. In marketingland laat de gang van zaken rond V2000 van Philips destijds dat treffend zien.

Ik ben dol op New York, ben er vaak geweest, net zoals in veel prachtige en indrukwekkende nationale parken in de VS.
New York kent succesvolle delen, maar ook zeer uitgestrekte gebieden die met de beste ideeën zijn gebouwd, maar die niet duurzaam blijken. Daar hoef je Manhattan niets eens voor af. Ik zie die als een illustratie van grenzen aan de maakbaarheid.

Reageer op 'Neurobiologie zet vraagtekens bij de vrije wil'

Op deze site gelden onze huisregels. U kunt een gravatar gebruiken.