Het jaar waarin PVV zijn greep op rechtsstaat verloor en nationale politie werd opgericht
2012 – het jaar dat beroepscrimineel Willem Holleeder vrijkwam, zedendader Robert M. werd veroordeeld, advocaat Bram Moszkowicz een beroepsverbod kreeg en de veroordeelde drugshandelaar Desi Bouterse in Suriname amnestie werd verleend. Waarin honderden pubers met dank aan Facebook het Groningse Haren in een slagveld veranderden. En pedofielenvereniging Martijn werd verboden. Het jaar waarin de moordenaar van Marianne Vaatstra zich via een DNA buurtonderzoek liet vangen. Waarin het proces tegen kroongetuige Peter La S. verder vastliep en de Hoge Raad heropening van een strafzaak beval omdat er vermoedelijk zes onschuldigen wegens moord werden veroordeeld.
Maar ook het jaar waarin de Levenseindekliniek openging, voor patiënten met een onvervulde euthanasiewens. Het jaar waarin de PVV uit het kabinet trad en daarmee zijn greep op de rechtsstaat verloor. Waarin een gewelddadige dood volgens de staatssecretaris tot het ‘beroepsrisico van de inbreker’ behoort. En Nederland tweemaal door het Europese Hof in Straatsburg werd veroordeeld wegens schending van de mensenrechten: de persvrijheid van de Telegraaf werd geschonden door de AIVD. En de Staat schond het recht op een privéleven van een burger wiens gestolen rijbewijs voor honderden autos werd misbruikt. De man werd voortdurend foutief aangeslagen voor boetes en belasting en slaagde er niet in de bureaucratie tot inkeer te brengen. In 2012 werd ook alvast de vraag beantwoord of Volkert van der G., de moordenaar van Fortuyn in 2014 voorwaardelijk vrij mag komen. De staatssecretaris dacht van niet.
Ook plofte het gedoogakkoord met de PVV, waardoor de aangekondigde schriktarieven voor burgers die willen (of moeten) procederen uitbleven. En de strafrechter zijn vrijheid terugkreeg in de vorm van de afschaffing van de verplichte minimumstraffen voor bepaalde recidivisten.
Wat bleef was de voorgenomen strafbaarstelling van illegaliteit en de gezinshereniging pas vanaf 24. Strenger dan elders in Europa. Nieuw voor Nederland is het kabinetsplan om daders de kosten hun strafproces mee te laten betalen. Net als een eigen financiële bijdrage aan hun detentie.
Maar met afstand de belangrijkste stap in 2012 was de goedkeuring door de Senaat van de nationale politie. Daarmee is de politie een landelijke rijksdienst geworden onder het gezag van de minister van Justitie en met één korpschef, Gerard Bouman. Onthoud die naam. Burgemeesters en gemeenteraden zijn op afstand gezet – hoe groot die precies is moet nog duidelijk worden. Daarmee moet een einde komen aan decennia tobben met kwaliteit, doelmatigheid en schaalgrootte van de politie. Samen te vatten als onderlinge tegenwerking, bureaucratisering, falende computers, tekort aan specialisatie en vastroesten in de eigen regio. De invoering van de nationale politie ging gelijk op met een grote geografische herindeling van de rechtspraak. Het aantal arrondissementen is teruggebracht naar elf.
In maart maakte de Rekenkamer duidelijk dat het strafrechtapparaat eigenlijk aan alle kanten rammelt. Slechte organisatie, bestuurlijk mismanagement en politiek wanbeheer zorgen al jaren voor een grote verspilling van geld en tijd. Zestien procent van opgelegde celstraffen wordt niet uitgevoerd. 14 procent van alle boetes wordt niet geïnd. Volgens de Rekenkamer faalt de samenwerking tussen politie, justitie en rechtspraak. Er is een gebrek aan coördinatie, aan gezamenlijke prioritering, aan sluitende informatiesystemen, aan consistente uitvoering en aan coherente leiding.
Volgens de optimisten is 2012 daarom het jaar van het keerpunt, met een nationale politie en een nieuwe gerechtelijke organisatie. Dat het beroerd gaat in de zogeheten ‘strafrechtketen’ wordt ook door Opstelten voluit erkend. Strafzaken worden om ondeugdelijke redenen geseponeerd of blijven op de plank liggen, zei hij in maart. Straffen worden „laat of soms helemaal niet” uitgevoerd. De afdoening van een gemiddelde strafzaak duurt al 8 tot 9 maanden. Ook als er geseponeerd wordt. Een ingewikkelder zaak duurt zo anderhalf jaar.
Toen hij in november in één keer zestien nieuwe presidenten van gerechten installeerde, noemde hij de werkwijze van de gerechten nog „onbegrijpelijk traag”. Het was niet de enige kras op het blazoen van de rechtspraak. In 2012 werden drie ex-rechters zelf gedagvaard. Twee wegens mogelijke meineed, één op verdenking van valsheid in geschrifte.
Het totaalbeeld van de rechtspleging in 2012 is dat het te duur is, te complex en te weinig bijdraagt aan wat al jaren het ‘handhavingstekort’ wordt genoemd. De komende jaren wacht er een complete herijking van alle justitiediensten op kosten, snelheid en eenvoud. Voor minder geld zal er meer gepresteerd moeten worden. Althans dat is de bedoeling.
Bij de politie ziet het er ook slecht uit. In november bevestigde het rapport Criminaliteit en Rechtshandhaving dat het ophelderingspercentage van de politie nu 24 procent is en dalende. Van de 8,2 miljoen misdrijven die de burger meemaakt worden er maar 1,2 miljoen aan de politie gerapporteerd. Daarvan wordt maar een kwart opgelost. Het aantal gearresteerde verdachten loopt terug, net als het aantal afgedane zaken.
Intussen stellen beide ministers met grote regelmaat nieuwe maatregelen of plannen voor. Zo werd in maart door het Openbaar ministerie de ‘Zo Snel Mogelijk’ aanpak geïntroduceerd. Een door de eerste hulp afdeling en de ziekenhuispolikliniek geïnspireerde methode. Daarbij worden eenvoudige zaken al op het politiebureau afgehandeld, inclusief straf en schadeplicht.
Ook introduceerden de bewindslieden met grote regelmaat nieuwe, meestal als strenger bedoelde sancties. Zo werd in februari aangekondigd dat er bovenop de gebied-, straat- of huisverboden nu ook reisverboden komen. En een verbod vrijwilligerswerk met kinderen te doen of de plicht uit de buurt van slachtoffers te blijven. Ook de borgsom, als voorwaarde om voorlopig vrij te mogen blijven, komt er aan. Net als het levenslange toezicht voor ernstige zeden- of geweldsdaders. En wel nadat zij hun straf hebben uitgezeten. Dat kan de vorm hebben van ‘vrijwillige’ opname in een inrichting tot drugs- en alcoholverboden. Maar het kan ook reisverboden en verhuisplichten inhouden. De elektronische enkelbanden waarmee verdachten en daders thuis worden vastgehouden, moeten vanaf 2012 ook vaker
