Belangrijk: Voor het goed functioneren van nrc.nl maken wij gebruik van cookies (meer informatie).
Hiervoor hebben wij wel eerst je toestemming nodig. Klik op de groene knop als je hiermee akkoord gaat.

De Uitspraak: Mag de overheid een tentenkamp ontruimen voordat de rechter uitspraak doet?

Het tentenkamp in Ter Apel vorige maand. Foto Hollandse Hoogte / Karel Zwaneveld

Het tentenkamp in Ter Apel vorige maand. Foto Hollandse Hoogte / Karel Zwaneveld

Mag de overheid een tentenkamp ontruimen voordat de rechter daar uitspraak over heeft gedaan? Een voldongen feit in Ter Apel. Met commentaar van NJB experts Adriaan Wierenga, onderzoeker noodrecht en docent in Groningen en Tom Barkhuysen, hoogleraar staatsrecht in Leiden en advocaat in Amsterdam

De Zaak.
Een klein groepje uitgeprocedeerde asielzoekers richt uit protest tegen hun uitzetting een bivak in bij een asielzoekerscentrum. Het protest trekt veel aandacht van media en politiek. Uiteindelijk vestigen zich 350 man in het kamp dat binnen twee weken 60 tenten omvat. Het is het tweede tentbivak binnen een half jaar. De minister van immigratie krijgt een deel van de bewoners zover te vertrekken in ruil voor tijdelijke opvang. Anderen weigeren echter.

Het kamp wordt aanvankelijk met sanitair en stromend water geholpen door het nabijgelegen asielzoekerscentrum. Maar na enige tijd wordt dat gestaakt. De gemeente geeft een ontruimingsbevel omdat het kamp een bedreiging voor de veiligheid en de gezondheid zou zijn.

De bewoners willen dat met een kort geding bij de bestuursrechter voorkomen. De gemeente wacht daar niet op. Het kamp wordt door de politie ontruimd. 117 mensen worden opgepakt wegens het negeren van een bevel van de politie. Een dag na de ontruiming eisen de bewoners in kort geding schorsing van het ontruimingsbevel.

Welke juridische maatregelen trof de gemeente? De gemeente nam een officieel besluit waarin staat dat een ieder die zich er bevindt ‘op eerste aanwijzing van de politie’ weg moet wezen en weg moet blijven. Ook wordt er een noodverordening voor het kampterrein vastgesteld waarin het iedereen wordt verboden zich daar in de toekomst op te houden. Een dag na de ontruiming wordt het terrein met een hek afgezet.

Welke argumenten voert de gemeente bij de rechter aan?
De asielzoekers overtraden de Wet op de openbare manifestaties. En: de burgemeester mag op basis van de gemeentewet bij verstoring van de openbare orde ‘of ernstige vrees daarvoor’ de orde herstellen. Over de toestand in het kamp wordt een ‘schouwrapport’ ingeleverd. Daarin staat dat er acuut brandgevaar is. De tenten staan te dicht bij elkaar. Er worden vuurtjes gestookt – het gras is er droog, er zijn te veel mensen op een te klein gebied. En er zijn geen blusmiddelen.

Wat willen de bewoners?
Schorsing van de noodverordening en van het bevel tot ontruiming. De risico’s in het kamp worden sterk overdreven – en kunnen bovendien eenvoudig opgelost worden. Op de gemiddelde festival camping is het gevaarlijker.

Wat zegt de rechter?
Dreigende rampen, oproer of wanorde in het kamp zijn niet aangetoond. Brandgevaar ziet de rechter wel. Maar dat kan ook met minder vergaande maatregelen dan ontruiming worden opgelost. Bovendien was een groot deel van de bewoners ook al vertrokken. Dat er met de overblijvende bewoners geen afspraken te maken zouden zijn over de omstandigheden in het kamp is ook niet aangetoond. Het noodbevel van de gemeente is een buitensporige maatregel die de wet niet toestaat.

Maar aangezien het kamp al leeg is, is het besluit ‘uitgewerkt’. Schorsing van zo’n besluit is ‘zinledig’. Het zou ook tot niets leiden omdat de gemeente al een nieuwe verordening heeft gemaakt waarin een nieuw kamp wordt verboden. De Staat verliest, maar er verandert niets.

Lees hier de uitspraak (LJ  BW 6584)

Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding.

Geplaatst in:
Bestuursrecht
Staatsrecht
Lees meer over:
asielzoekers
burgemeester
openbare orde
tentenkamp
Ter Apel
uitgeprocedeerde asielzoekers

5 reacties op 'De Uitspraak: Mag de overheid een tentenkamp ontruimen voordat de rechter uitspraak doet?'

NJB expert Tom Barkhuysen, hoogleraar staatsrecht in Leiden en advocaat in Amsterdam

De gemeente creëerde ten onrechte voldongen feiten
Over de opstelling van de gemeente valt veel te zeggen, maar ik wil mij op één punt concentreren. Dit betreft het punt dat de gemeente naar mijn mening ten onrechte voldongen feiten heeft gecreëerd. Zij heeft namelijk het tentenkamp doen ontruimen nog voordat de voorzieningenrechter daarover een oordeel kon geven. Naar mijn mening had de gemeente dit niet moeten doen. In het geding is namelijk de demonstratievrijheid. Dit is een fundamenteel recht. Uit de jurisprudentie van Nederlandse rechter (onder meer de Hoge Raad in de zaak over het kraakverbod) en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (diverse zaken) volgt dat wanneer een fundamenteel recht in het geding is de betrokkene alvorens dat wordt aangetast een reële kans moet krijgen daarover een oordeel te krijgen van de voorzieningenrechter. Dit betekent dat een ontruiming moet worden aangezegd en dat er vervolgens de kans moet worden geboden daarover een oordeel van de voorzieningenrechter te vragen en dat dit oordeel ook moet worden afgewacht. Gebeurt dit niet, dan is ook het respect voor de rechter in het geding. Nu zou de gemeente kunnen tegenwerpen dat het hier ging om een noodsituatie en dat daarom niet gewacht zou kunnen worden op het rechterlijk oordeel. Dat argument is naar mijn oordeel echter niet sterk, nu de situatie in het tentenkamp niet plotseling zodanig verslechterde dat niet nog even gewacht kon worden. Van een duidelijk noodsituatie in de zin van de wet kon niet worden gesproken. De gemeente realiseerde zich dat kennelijk ook zelf nu zij het ontruimingsbesluit op meerdere grondslagen baseerde, waarbij pas in laatste instantie de aanwezigheid van een noodsituatie werd genoemd. De gemeente had er daarom beter aan gedaan de betrokken demonstranten de kans te geven het rechterlijk oordeel af te wachten.

Tom Barkhuysen

NJB expert Adriaan Wierenga (onderzoekt noodrecht aan het Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid van de Rijksuniversiteit Groningen)

Faux pas burgemeester Vlagtwedde
Onlangs demonstreerden asielzoekers in Ter Apel hun onvrede over de voorgenomen uitzetting en gedwongen terugkeer naar hun land van herkomst. Zij stelden ons niet sluitende asielbeleid aan de kaak: asielzoekers die terug moeten, maar niet kunnen vanwege problemen met het terugkeerland, vallen in de periode tussen het besluit tot en de daadwerkelijke uitzetting overal buiten: bovenal zijn zij dakloos en dat kan maanden duren.
De manier waarop zij uiting gaven aan hun onvrede, was door middel van een tentenkamp in de buurt van een opvanglocatie van het Centraal Orgaan voor de opvang van Asielzoekers (COA). Die manier van demonstreren is de laatste tijd door rechters in de zogenaamde Occupy-zaken steeds onder de bescherming van het grondwettelijke recht tot betogen gebracht.
Om demonstraties in goede banen te leiden, stelt de wetgever in de Wet openbare manifestaties (Wom) aan de burgemeester een set van meer of minder ingrijpende instrumenten ter beschikking: van aanwijzingen hoe de demonstratie in te richten tot een bevel tot beëindiging. Voorwaarde voor ingrijpen is dat er sprake is (van een dreiging) van wanordelijkheden.
Dat was zeker het geval in Ter Apel. Er dreigde acuut brandgevaar vanwege het gebruik van open vuur en dicht op elkaar staande nylontenten; vluchtwegen werden belemmerd door de aanwezige scheerlijnen. Het had voor de hand gelegen om op grond van de Wom aanwijzingen te geven om dit gevaar te bezweren.
De burgemeester van Vlagtwedde volgt echter een geheel andere weg. Er wordt onnodig hard ingegrepen met burgemeesterlijke noodbevoegdheden op het grondrecht tot betoging. In een noodbevel draagt de burgemeester de asielzoekers op het terrein te verlaten. In een noodverordening wordt het hen verboden het kamp opnieuw op te bouwen.
De voorzieningenrechter laat van het noodbevel terecht geen spaan heel, echter niet omdat het instrumentarium van de democratische veel beter gewaarborgde Wom niet wordt toegepast. De rechter oordeelt het noodbevel onrechtmatig omdat het (volstrekt) disproportioneel was. De burgemeester had voldoende mogelijkheden om het gevaar voor de veiligheid anderszins weg te nemen: een verbod op open vuur, een ruimere opzet van het tentenkamp, brandpreventieverplichtingen of het aanwijzen van een alternatieve locatie bijvoorbeeld. Met dit bevel werd het betogingsrecht volstrekt illusoir gemaakt.
Schieten de asielzoekers iets op met deze uitspraak van de rechter? Aan hen is het immers in een noodverordening verboden terug te keren naar het terrein. Die verordening zouden de asielzoekers bij de civiele rechter hoogstwaarschijnlijk met succes kunnen aanvechten. De gemeente Vlagtwedde is hen echter voor geweest. Zij heeft deze weg bekwaam afgesloten door in de tussentijd aan het COA toestemming te verlenen om een hekwerk rond het hen in bruikleen gegeven terrein te plaatsen. Het terrein is daarmee ontoegankelijk geworden en de noodverordening kon dus worden ingetrokken.
De asielzoekers blijven achter met lege handen. De burgemeester van Vlagtwedde zou hooguit door de gemeenteraad op deze faux pas kunnen worden aangesproken.
mr. A.J. Wierenga

Paul Kirchhoff

Nee het was niet dezelfde burgemeester.
Zover ik weet ging dat om een uitzetting in de gemeente Giessenlanden.
Het betrof een asielzoeker die verdacht werd van terroristische activiteiten en of misdaden tegen de men senrechten.
De AIVD en het OM hebben die verdenking in twaalf jaar niet hard kunnen maken. Toch heeft deze verdenking gevolgen voor het verkrijgen van een verblijfsvergunning voor de vader van een gezin.
De man is goed ingeburgerd en heeft een uitstekende reputatie in zijn woonplaats.

Het kappen van een bos in de gemeente Onderbanken tbv de herrie veroorzakende AWACS vliegtuigen die net over de grens moeten landen is wel een voorbeeld van overheidshandelen zonder dat de rechter zich in laatste instantie heeft uitgesproken.
De RvS heeft later geoordeeld dat er voor die bomen kap geen rechtsgrond bestond.
Een typisch geval van machtsvertoon waarmee de burger voor een voldongen feit wordt gesteld.
De burger krijgt wel gelijk maar de bomen zijn inmiddels gekapt.

Frank Alserda

Zonder een heel verhaal hier af te steken wil ik kort en krachtig zeggen dat Vlagtwedde buiten haar boekje is gegaan door deze groep te verwijderen terwijl de rechter nog uitspraak moest doen.
Je kapt ook geen bomen voordat er een beslissing op bezwaar is genomen. Dat er sprake was van een noodtoestand heeft de rechter resoluut afgewezen. Heeft de pvda burgemeester van Vlagtwedde advies gekregen vanuit cda Leers zijn ministerie of heeft zij deze beslissing op eigen houtje genomen?

Margreet Jenezon

Burgemeester eerder positief over veiligheid kamp

Misschien is het interessant te melden dat de burgemeester vijf dagen voor de ontruiming nog een bezoek bracht aan het kamp, met aanwezigen een praatje maakte en volgens een van de actievoerders, Ali Mohamed Abdille uit Somalië, positief was over de veiligheid en hygiëne in het kamp (ondanks dat ze geconfronteerd werd met iemand die haar zijn schurft liet zien, sorry lezers…).
Ze had op dat moment de kans om aan te geven dat het onvoldoende veilig was en dat zaken veranderd moesten worden. Dat deed ze echter niet. All Mohamed zei die dag: “Ze zei dat ze niets kon doen voor ons behalve haar land ter beschikking stellen. Voor alle andere zaken moeten we in Den Haag zijn”. Deze woorden gaven evenals haar optreden die avond in het NOS journaal geen enkel signaal af over onveiligheid.
Die dag (18 mei) waren er zeker 250 actievoerders meer aanwezig in het kamp dan op de dag van de ontruiming (23 mei). Dit kwam omdat de nacht voor de ontruiming ruim 200 Irakezen vertrokken waren. Zij hadden een aanbod van Leers van een aantal weken opvang aangenomen. Ook hadden ondermeer dertig Afghanen het kamp verlaten. In tegenstelling tot Irakezen, Iraniërs, Somaliërs, Eritreërs en Ethiopiërs, lopen zij wel risico het land uitgezet te worden.
In de dagen tussen het bezoek van burgemeester Kompier aan het kamp en de dag voor de ontruiming was de groep vluchtelingen wel met 33 mensen gegroeid…

Margreet Jenezon
Verzender van nieuwtjes uit het tentenkamp, per mail, aan de pers
Werkzaam bij solidariteitsorganisatie STIL http://www.stil-utrecht.nl