Strafrecht is voor de ander, niet voor de overheid zelf

En weer kunnen ambtenaren die de wet overtraden opgelucht ademhalen. Dinsdag maakte het Openbaar Ministerie bekend dat niemand zal worden vervolgd in de affaire van het asbestschip Otapan. Dat schip werd in 2006 met een keurige vergunning naar Turkije gesleept, voor de sloop.

Sepot in de zaak Otapan laat zien dat overheden straffeloos delicten mogen plegen

Dat document is echter volgens justitie in nauwe samenwerking tussen diverse ambtenaren en de eigenaar bij elkaar gelogen. Zowel het doel van de uitvoer als de hoeveelheid gif aan boord was onjuist ingevuld. Er werd 1.000 kilo asbest aan boord vermeld, terwijl het meer dan 76.000 kilo was. Het doel van de uitvoer zou recycling zijn, terwijl de waarheid sloop was. Was het document juist ingevuld dan was uitvoer naar Turkije onmogelijk geweest.

De zaak leidde destijds tot een ernstig diplomatiek incident, een lange zwerftocht van het schip en uiteindelijk terugkeer naar Rotterdam. In de Kamer ontkende staatssecretaris Van Geel met klem dat zijn ambtenaren fraude pleegden. Of dat zij ooit wisten dat het schip veel ernstiger was vervuild. Het OM komt nu tot de conclusie dat daar helemaal niets van klopte.

Er zijn twee mogelijkheden. Van Geel wist niet beter en werd voorgelogen door zijn ambtenaren. Of hij wist er wel van en bedroog op zijn beurt het parlement. Hier ligt nog een klusje voor de Kamer. Om van de huidige staatssecretaris van Milieu, Joop Atsma (CDA), maar te zwijgen. Die kijkt aan tegen een aantal niet-integere ambtenaren. Namelijk die van de afdeling Foute Formulieren: creatief stempelen voor al uw goedkope afvalexporten.

Het Openbaar Ministerie constateert officieel dat diverse ambtenaren sluikhandel en valsheid in geschrifte (mede) hebben gepleegd. Er is „actief invloed” uitgeoefend, „de regie” lag grotendeels bij de overheid – over de foute opgave was „direct contact” met de overheid. Over de frauduleuze manier om van het drijvende asbestwrak af te komen waren de inspectie en het ministerie destijds direct geïnformeerd.

Het OM gebruikt de term „afgestemd” wat behalve op kennis ook op samenspel duidt. De overheid zat er dermate diep in dat ook de particuliere eigenaar de strafrechter niet meer hoeft te vrezen. De eigenaar liet zich namelijk „in belangrijke mate leiden door de ter zake (juridisch en feitelijk) kundige ambtenaren”.

Sommige schandalen hoef je alleen maar na te vertellen. Het Otapan-sepot trok deze week overigens nauwelijks aandacht. Echt nieuws was het ook niet – in deze kwesties zit een hoge voorspelbaarheid. Al in 2009 liet het Openbaar Ministerie een „bestuurlijke rapportage” maken over een reeks vergelijkbare strafzaken tegen overheden. Allemaal milieuzaken waarin ambtenaren flagrante wetsovertredingen begingen. Soms uit nalatigheid, maar regelmatig ook met opzet – dus crimineel handelen bij wijze van overheidsbesluit. In dat rapportje, van het Verwey-Jonker Instituut en de Erasmus Universiteit, komt ook het misdrijf in de Otapan-zaak al voor, geanonimiseerd. De verdachten spanden zich collectief in om het sloopschip „weg te werken met het oog op het vermijden van hoge sloop- en saneringskosten”.

Aan alle onderzochte milieudelicten ligt bestuurlijke desorganisatie ten grondslag. Er is onvoldoende scheiding tussen controle en beheer, te weinig deskundigheid, gebrek aan integriteit, onheldere taakverdeling en de wens schadeclaims, extra kosten of vertragingen te vermijden. Klinkt bekend. Als bij een kleine verbouwing asbest opduikt denkt de burger ook: ‘Wie ruimt dit even goedkoop voor me op?’ Maar de overheid? Die rotzooit toch niet?

Ambtenaren of overheden strafrechtelijk vervolgen heeft volgens het onderzoek geen effect. Milieudelicten zijn een „structureel en inherent verschijnsel” bij de overheid. En het „leervermogen van het openbaar bestuur is beperkt”, voegt het rapport er achteloos toe. De onderzoeker kan geen speciale preventieve maatregelen aanbevelen, anders dan de evidente, namelijk: herstel bovengenoemde zwakheden.

Dat het leervermogen van verdachten ‘beperkt’ is, weerhoudt de overheid er overigens niet van om strafrecht elders wel in te zetten. En royaal ook. De formele reden dat de Otapan-zaak niet voor de rechter komt, is dat de overheid nog altijd strafrechtelijk immuun is. Dat is politiek een issue sinds de vuurwerkramp in Enschede en de cafébrand in Volendam. Een initiatiefwetsvoorstel uit 2006 om overheden die ‘ernstig falen’ te vervolgen is bezig aan een slakkengang door het parlement. Vorig jaar kreeg het pas de behandeling in eerste termijn. De huidige regeringspartijen waren niet erg enthousiast. De overheid die zichzelf moet bestraffen, dat blijft natuurlijk een moeilijke zaak. De afdeling Foute Formulieren kan opgelucht adem blijven halen.