Zijn gedetineerden te motiveren?

Wat wil staatssecretaris Teeven (VVD, justitie) met het gevangeniswezen? Behalve er goede sier mee maken als law-and-order liberaal? Of is dit meteen al weer te cynisch? Goed, eerst het voordeel van de twijfel. En ruim baan voor het gezond verstand.

Straffen en belonen in de gevangenis is al langer dagelijkse kost

Begin deze maand gaf de bewindsman een interview aan de Volkskrant en stuurde hij de Kamer een brief. Daarin kondigde Teeven een bonus-malusstelsel aan voor gedetineerden die voortaan kunnen promoveren of degraderen. De gedetineerde wordt met punten afgerekend op zijn „eigen verantwoordelijkheid”. Dat klinkt goed. Tegelijk maakt hij een einde aan „allerlei privileges” die „vanzelfsprekend beschikbaar” zouden zijn in de gevangenis. Alleen gedetineerden die zich gedragen, mogen eraan deelnemen. En wie dat niet doet krijgt dus straf. De ochtendkrant gaf er voorpaginawaarde aan: „Gevangenen die zich niet gedragen, moeten straks leven onder het soberste regime dat wettelijk mogelijk is.” Ziezo, die zit. Maar wat betekent het? En waarop slaat ‘straks’?

In de brief verduidelijkte Teeven wélke privileges verdiend moeten worden: scholing, terugkeeractiviteiten en ‘gedragsinterventies’. Dat gaat dus over verlofregelingen en gedragstherapie. Vaak zijn dat cursussen ‘eerst leren denken, dan pas doen’. Meestal ook de reden waarom ze vastzitten, nietwaar.

Let wel, arbeid is dus geen privilege. Net zo min als luchten, post, bezoek, telefoon, religieuze bijstand, sociale en medische zorg, hulpverlening, voeding, kleding, schoeisel, bibliotheek, sport, toegang tot het nieuws en recht op beklag en beroep. Die zijn sinds 1979 gegarandeerd in de penitentiaire beginselenwet. Aan deze (internationale) normen valt niet veel te sleutelen.

Toch pakt Teeven politieke winst. Privileges afschaffen is wat de PVV wil: criminelen moeten ‘rechten worden afgepakt’. Teeven maakt ook een ideologisch punt. Eigen verantwoordelijkheid telt. Het gedetineerde individu maakt kennis met het profijtbeginsel en voedt zichzelf op. Wie zoet is, krijgt cursus en verlof. Wie stout is dus niet. Verder is de suggestie van terugkeer naar het ‘soberste regime’ politiek welkom. Geen burger weet wat het inhoudt, maar dat het kennelijk soberder wordt, prima.

Wat blijft er van over in de brief aan de Kamer? De geraadpleegde deskundigen kunnen het na de acht pagina’s van Teeven nog niet echt zeggen. Een hervorming van de penitentiaire beginselenwet uit 1979 staat er niet in. Het ziet er meer uit als een aanvulling op bestaande praktijk. Straffen en belonen ìn de bak is al lang dagelijkse kost. Wie zich nu misdraagt wordt disciplinair gestraft. Dat ‘soberste regime’ bestaat ook al. Een dader gaat ‘achter de deur’ voor zo lang als wettelijk mogelijk is. Eén uurtje verplicht luchten, minder mag wettelijk niet.

En gedetineerden die coöperatief zijn komen al in aanmerking voor baantjes, eerder dan andere. Het gevangeniswezen is bovendien zèlf een soort bonus-malussysteem. Wie van een gesloten naar een half-open of open inrichting wil, moet zich daarvoor kwalificeren. Hetzelfde geldt voor vervroegde invrijheidstelling. Ooit was dat een recht. Sinds het vorige kabinet is het een gunst, eveneens toegekend op basis van gedrag en vlijt.

Intussen zijn de grenzen aan ‘eigen verantwoordelijkheid’ als ordeningsprincipe voor de gevangenis ook bekend. In de zogeheten ISD-maatregel uit 2004, waarmee veelplegers twee jaar werden opgesloten, werd een ‘positieve houding’ ook beloond. Alleen de gemotiveerden mochten het sobere basisregime verlaten om gedragstherapie te volgen. Jammer genoeg werkte dat niet, zo bleek. Een vrij grote groep wilde wel maar kon niet, omdat ze te gestoord, te verslaafd of verstandelijk te beperkt was. Daarop ging de drempel omlaag en werd de bemoeizorg weer uitgebreid.

Dat is dus het dilemma. Kun je van gedetineerden rationele keuzen verwachten, gericht op zelfverbetering? Of erkennen we dat er een groep is die alles afweert en ongeïnteresseerd is in beloning. Of incapabel om zichzelf te motiveren. En die straks ook weer op straat verschijnt?