Belangrijk: Voor het goed functioneren van nrc.nl maken wij gebruik van cookies (meer informatie).
Hiervoor hebben wij wel eerst je toestemming nodig. Klik op de groene knop als je hiermee akkoord gaat.

Burger kiest eigen duidelijkheid

Zelf sprak hij ironisch van zijn jaarlijkse Cassandra-moment, het terugkerende mopperritueel. Herman Tjeenk Willink, vicepresident, vroeg zich bij het jaarverslag van de Raad van State af of dat nog viel te voorkomen. Maar daarvoor is het te laat. ‘Rechtsstaat kan instabiel worden’ kopte de krant. Vorig jaar was het ‘Hervorming bestuur mist politieke visie’. Het jaar ervoor: ‘Rechtsstaat dreigt te worden uitgehold.’ En: ‘Onderkoning ziet maar niets veranderen.’ ‘Overheid is uit de rails gelopen.’Hij waarschuwt al jaren, dat is zeker. Maar heeft hij ook gelijk?

Het jaarlijkse beklag van Tjeenk Willink miskent vitaliteit van nieuwe partijvorming

Tjeenk Willink zegt steeds weer dat het vertrouwen van de burger in de politiek is aangetast doordat partijen geen visie meer hebben op de taken van de overheid. De verzelfstandiging of privatisering van overheidstaken is de schuld. Sinds 1997, toen Geert Wilders nog gehoorzaam VVD-raadslid in Utrecht was, zegt hij dat de burger vervreemd raakt van ‘de’ politiek.

Een kloofdenker pur sang dus. Maar het PvdA-lid Tjeenk Willink is zelf ook product van de afspiegelingsdemocratie. Toen voormannen van verzuilde partijen nog gewoon compromissen sloten namens de achterban. Die vol vertrouwen het roer uit handen gaf. In Nederland wordt immers nooit de macht gekozen, maar alleen de controle erop. Pas na de verkiezingen wordt onderling in de formatie beslist wie er echt gewonnen heeft. Stabiel was deze regentenrepubliek zeker. Maar is het nog van deze tijd?

Volgens Tjeenk Willink is er „niets” voor de verzuiling in de plaats gekomen. Hij neemt behalve zwevende kiezers nu ook zwevende politici waar. Hij ziet een vacuüm waarin instituties als parlement, koningschap en rechtspraak kwetsbaar worden. Instabiliteit dreigt – partijen moeten zich opnieuw uitvinden.

Is er inderdaad „niets” voor in de plaats gekomen? In ieder geval niets wat Tjeenk Willink bevalt: partijen als de LPF, PVV en one-issue-bewegingen als de Ouderenpartij en de Partij voor de Dieren. Jonge partijen als D66 en SP zijn al jaren maatstaf van de onvrede. De democratie produceert dus nieuwe bewegingen. Niet echt partijen met vaandels en symbolen, maar wel met ideeën en analyses van de malaise die verwant zijn aan die van Tjeenk Willink. Toch vallen ze buiten zijn gezichtsveld. Met uitzondering van D66 zijn ze niet in de Raad van State vertegenwoordigd.

Bestaat die kloof burger-overheid eigenlijk wel? Uit de recente bundel Democratie Doorgelicht waaraan vijftig politicologen meewerkten blijkt iets anders. Het vertrouwen in de democratie is al jaren groot en constant onder de burger. Alleen het vertrouwen in de instituties, zoals de Raad van State, fluctueert nogal. De mondige burger vindt dat hij te weinig invloed heeft op het beleid. Het afspiegelingsmodel verliest snel gezag. De burger ontwikkelt een voorkeur voor de ‘afrekendemocratie’ en eist directe invloed. Het consensusmodel van Tjeenk Willink past niet meer bij de individualistische burger. Die wil voor zijn eigen duidelijkheid kunnen kiezen.

De kloof zit niet tussen burger en ‘de politiek’, maar tussen de kiezer en de oude consensusplicht, blijkt uit het boek. Dat drijft de kiezer naar de flanken van de politiek, waar de duidelijkste boodschappen worden verkocht. Leidt dit alles tot instabiliteit? De links-rechtsverhouding in Nederland is al jaren stabiel, als je de nieuwe partijen meerekent. De partijen zíjn zich dus aan het herijken, alleen niet onder bestaande merknamen.

Als er al sprake is van een kloof dan zit die eerder tussen burgers onderling, tussen hoger- en lageropgeleide groepen. Volgens de politicoloog Mark Bovens in zijn boek Diplomademocratie is opleiding de nieuwe verzuilingsgrondslag. Hoe hoger de opleiding, hoe groter het vertrouwen in de instituties. En andersom. Populistische partijen bedienen vooral lageropgeleiden die structureel anders over integratie, migratie en criminaliteit denken. Cassandra heeft dus geen gelijk. De zuilen zijn gekraakt door nieuwe partijen met andere verdeelsleutels. Niet de stabiliteit van de rechtsstaat staat ter discussie, maar de democratische verdeling van de macht.

Geplaatst in:
Opinie
Staatsrecht
Lees meer over:
Raad van State

7 reacties op 'Burger kiest eigen duidelijkheid'

Sander van der Wal

En omdat de hoger opgeleide burger zich vertegenwoordigd weet door andere hoger opgeleide burgers, vertrouwd de hoger opgeleide burger erop dat die andere hoger opgeleide burger hun belangen goed verdedigd. Hemd nader dan de rok, zullen we maar zeggen. Dat is dan het vertrouwen.

En daar de lager opgeleide burger geen belangenvertegenwoordigers heeft, heeft die er geen vertrouwen in.

Max Molenaar

Praktische oplossingen voor kloof tussen burgers en overheid
Ik zie dat zeer veel Nederlanders niet bereid zijn om zich in politiek te verdiepen. Dat noem ik een enorme kloof tussen burgers en politiek. Ik noem hieronder enkele oorzaken en wenselijke oplossingen van dit probleem.

Onze cultuur is in grote lijnen hyperindividualistisch, immoreel en verslaafd aan overconsumptie geworden. Veel Nederlanders laten zich opjagen door commerciële reclames om veel geld uit te geven aan onnodige zaken.

Daardoor moeten ze veel werken en hebben weinig tijd om zich op andere manieren in te zetten voor de samenleving. Bijvoorbeeld door goede opvoeding van hun kinderen, steun aan kwetsbare familieleden en buurtgenoten, vrijwilligerswerk bij een liefdadigheidsinstelling, zich verdiepen in politieke en maatschappelijke achtergronden, hoffelijkheid in het verkeer, eigen afval op straat in prullenbakken gooien, de politie bellen bij een verdachte situatie, enz…

Ook zijn veel Nederlanders de afgelopen decennia hyperassertief, en extreem egoïstisch geworden en soms agressief. Al die factoren hebben er sterk aan bijgedragen dat er veel misgaat in onze samenleving, zoals geweld, vandalisme, verslavingen, dakloosheid en corruptie. En door de egoïstische houding van veel burgers krijgen anderen de schuld van die maatschappelijke problemen, zoals allochtonen, overheid, enz…

Een van de oplossingen is dat de overheid burgers meer betrekt bij het oplossen van maatschappelijke problemen. Want er zijn veel mensen met goede verniuwende ideeën en bruikbare probleemanalyses, die daarmee de overheid nu niet bereiken.

Burgers kunnen meepraten over oplossingen als de landelijke overheid voor elk ministerie een apart webforum organiseert, waar burgers permanent creatieve oplossingen kunnen aandragen en bediscussiëren voor maatschappelijke problemen. Dus niet slechts een maand lang, zoals gold voor enkele proefprojecten op dit gebied, want in een maand worden veel te weinig burgers bereikt.

Die webfora kunnen worden gemodereerd door daartoe goed geïnstrueerde onbetaalde vrijwilligers. Die webfora moeten alleen doordachte en constructieve bijdragen publiceren, met uitzondering van een apart subforum voor gezellig geklets. Deel elk ministerieel webforum in naar beleidsgebied in honderd subfora.

Andere oplossingen zijn volgens mij sterke inkomensnivellering en het verbieden van commerciële reclame. Grote inkomensverschillen geven onvrede en stimuleren volgens mij vermogenscriminaliteit.

Nationaliseer opnieuw de voormalige overheidstaken, want geprivatiseerde overheidsdiensten leiden tot inefficiënte parallele processen (zoals verschillende postbedrijven die in één straat bezorgen), misleiding van consumenten (bijvoorbeeld door zorgverzekeraars) en geldverspilling aan topsalarissen en marketing. En echte concurrentie blijft meestal uit door geheime prijsafspraken en kartelvorming.

Handhaving is op veel onderwerpen niet of nauwelijks aanwezig in Nederland. Verbeter handhaving op alle gebieden. Daarvoor zijn niet meer (dure) controles nodig, maar onaangekondigde controles en veel hogere boetes, vooral voor recidivisten. Dit is onder ander nodig op het gebied van ARBO-regels, geheime prijsafspraken en milieuwetten.

Marius van Huygen

“Niet de stabiliteit van de rechtsstaat staat ter discussie, maar de democratische verdeling van de macht.”

De rechtsstaat wordt wel degelijk ondermijnd door m.n. de overheid zelf. De overheid met haar ambtenaren lijkt onaantastbaar te zijn t.o.v. de burger. Een procedure winnen van de overheid, uiteindelijk bij de Raad van State is vrijwel een onmogelijkheid.
Ook het slechte en corrupte functioneren van de overheid kan nauwelijk aangepakt worden. Klokkenluiders worden door de rechters afgemaakt om de overheid af te dekken. Het ‘pikmeer arrest’ maakt het zelfs onmogelijk om de overheid aansprakelijk te stellen.
Te denken valt aan de Enschede brandramp.
De burger wordt dan ook niet echt beschermd tegenover misstanden bij de overheid. Ook op het gebied van privacy bescherming van de burger heeft de overheid ook geen enkel respect. Alle bankgegevens en spaartegoeden worden tegenwoordig verplicht aan de overheid door de banken doorgegeven.
Op het gebied van pensioen (AOW) heeft de overheid iedere rechtszekerheid hierover afhankelijk gemaakt van politieke willekeur. Voor de sociale zekerheid zoals bijstand kan hetzelfde gezegd worden.
De overheid is voor de burger een onbetrouwbare partij gebleken.

De ‘democratische’ verdeling van de macht staat zeker ook ter discussie bij grote delen van de bevolking aangezien deze niet democratisch is verdeeld. Nederland heeft een gekozen aristocratie.
Men mag stemmen, maar over de figuren die het land gaan besturen heeft de burger niets te zeggen.
Politieke partijen maken intern uit wie op de verkiezingslijsten komen en wie bestuurder, burgemeester, CvdK, of Minister-President mag worden…
De problemen waar de burger mee zit worden al helemaal niet onderkend door de gevestigde partijen. Ook de PVV blijkt nu uiteindelijk een verlengstuk van de gevestigde VVD politiek te zijn. De oplossing van het ‘muli cult’ vraagstuk is wisselgeld om een ultra rechts neoliberaal beleid te kunnen voeren.
De kloof tussen de politiek en de burger is nog nooit zo groot geweest. De burger weet dat geen enkele politieke partij te vertrouwen is.

Irene Bal

‘In Nederland wordt immers nooit de macht gekozen, maar alleen de controle erop.’
Dit is niet helemaal juist. De functie van het parlement reikt veel verder dan alleen de macht te controleren, zij IS de macht. Het parlement maakt deel uit van de wetgevende macht, ze neemt wetten aan, amendeert ze of verwerpt ze. Het kabinet dient ze in de meeste gevallen in, maar het parlement heeft ook het recht van initiatief. En wij kiezen wel degelijk het parlement.

In dit licht is het staatsrechtelijk dan ook zeer kwalijk dat dit kabinet publiekelijk moppert als het parlement doet wat haar core buiness is: amendementen indienen en afdwingen.

‘Die [de burger] wil voor zijn eigen duidelijkheid kunnen kiezen.’

Dat is prima zolang die duidelijkheid is gebaseerd op feiten. De pvv holt fact-based politics uit, en dat is gevaarlijk. Daarnaast, en dat verrast niet van fact-free politicians: het gedachtengoed van de pvv strijdt met het fundament van een democratische rechtsstaat. Dat luidt: optimale vrijhied voor iedereen. Dus niet meer vrijheid voor enkelen en minder vrijheid voor anderen, zoals de pvv voorstaat. Ze wil de moslims rechten ontnemen en de vrijheid van meningsuiting is ook aantoonbaar ongelijk verdeeld.

Een vitale democratie dient zich hiertegen te verzetten. Misschien helpt het als onze kennis van wat een democratie is, door alle generaties heen, wordt opgefrist. Zodat we weer in ons merg hebben zitten waarom een democratie soms niet helemaal ideaal is, maar wel de beste optie.

Niek Heering

“Maar is het nog van deze tijd?” vraagt dhr. Jensma zich over de “regentenrepubliek” af. Als je googelt op de zoekterm “het is niet van deze tijd” zijn er pagina’s vol te vinden met mensen die dit voor allerlei zaken zo vinden. Als argument is het dus zwak, maar gelukkig worden bewijzen voor dit gevoel aangedragen. Naar mijn idee blijven we een regentenkoninkrijk houden door de controlerende democratie; regenten heten alleen nu anders, n.l. de (gedoogde) regering. Alleen het Zwitserse stelsel met het referendum kan hier verbetering in brengen. Maar wat is de definitie van “gezond” voor het “volksgevoel”?

N. van Dijke

Hogere diploma’? Of gewoon een kwestie van intelligentie?

Reinier Bakels

Natuurlijk spreekt democratie vanzelf, maar het is wel een inefficiënt besluitvormingsmodel. Dat betekent dat “de politiek” zich met wezenlijke zaken moet bemoeien.

Ons politieke systeem is toe aan groot onderhoud. In vergelijking met sommige buitenlanden doen we het slecht (en in andere vergelijkingen weer beter).

Groot onderhoud is nodig omdat het systeem geworteld is in een grondwet die meer dan 150 jaar oud is, toen het grootste probleem was hoe de koning (voor ons land in 1815 een nieuw verschijnsel) in toom kon worden gehouden.

Inmiddels is de verzuiling als ordenend element weggevallen, en hebben gewetenloze volksmenners de slecht geïnformeerde kiezer ontdekt als een “gat in de markt”. Maar ook minder radicale partijen vinden grondrechten maar lastig.

Om de politiek weer gezag te geven is een drastische reductie van het aantal partijen nodig. En we hebben een constitutioneel kader nodig zoals bijv. de VS en Duitsland dat hebben.

Meestal komen dit soort “innovaties” tot stand na een oorlog en/of een revolutie. Zouden wij het efficiënter kunnen doen in Nederland? Of moeten we wachten tot na het moment dat de Wilders-dictatuur waar we nu op af stevenen geklapt is?