Niemand kent alle wetten en regels
Hoeveel hoogste rechters kent Nederland? Het goede antwoord is zes*. Het is één van de best bewaarde geheimen van de staatsinrichting. Ook voor de geïnteresseerde burger. Die vraagt zich in toenemende mate toch al af waar het recht eigenlijk vandaan komt. Wie zijn die rechters en hoe legitimeren ze hun opvattingen? En dat is niet alleen omdat PVV-leider Wilders in de marge van zijn strafproces ook de rechters verdacht wist te maken. Van partijdigheid, arrogantie en algemene slapte, ook voor eigen fouten. Ereleden van de elite, met gouden aanstellingen. Bah!
Het recht is minder voorspelbaar, kenbaar, toegankelijk en bruikbaar geworden
Er zijn ook beter geïnformeerde critici die bijvoorbeeld het Hof in Straatsburg ‘bemoeizucht’ verwijten: het naar eigen inzicht uitbreiden van dit eerbiedwaardige verdrag uit 1950. Uit sociale bevlogenheid of politieke overtuiging. Denk aan de verplichte nieuwe adviesrol voor de strafadvocaat voorafgaand aan het politieverhoor. Of het verbod om nog asielzoekers naar Griekenland terug te sturen. Dure cadeautjes uit Straatsburg.
Dat verwijt van zogeheten ‘rechterlijk activisme’ is klassiek. Daarom zaten vorige week een paar hoogste rechters op het podium van de aula van de Universiteit van Amsterdam. Hoogleraar Jit Peters, gewaardeerd stokebrand in de staatkundige verhoudingen, nam afscheid. Het was dus reflectietijd.
Egbert Myjer, dienstdoend Nederlands rechter in Straatsburg, vond dat het mensenrechtenverdrag uit 1950 praktisch en functioneel toegepast mag worden. Bepalingen geschreven voor de postduif mogen ook voor e-mail gebruikt, mits dat spoort met het doel van het verdrag. Letterlijke tekst is niet alles. En Straatsburg is inderdaad ‘heel strikt’ als het gaat om de bescherming van lijf en leden. Maar bij de ‘wenselijke’ rechten heeft de lidstaat veel vrije ruimte. Dan is Straatsburg zo passief mogelijk.
Wilhelmina Thomassen, lid van de Hoge Raad, vond het recht slecht zichtbaar. Zij somde die ‘zes hoogste rechters’ op als voorbeeld van het doolhof, waarin het laatste woord gesproken wordt. Het recht is in toenemende mate minder voorspelbaar, minder toegankelijk en minder kenbaar geworden, betoogde zij. De hoeveelheid regels is enorm gegroeid. Vorig jaar golden er 9.477 formele wetten, exclusief verdragen en EU-wetten. Niemand kent ze allemaal. Jaarlijks worden nu 29.000 relevante rechterlijke uitspraken gepubliceerd. Zes jaar geleden volstonden nog 15.000. De totale productie is enorm: 1.8 miljoen uitspraken per jaar.
Het vinden van het recht is ook ‘ingrijpend veranderd’. De rechter kan allang niet meer even in een handboek nazien hoe regel A op zaak B toegepast moet worden. Nee, vaak zijn op dezelfde situatie verschillende regels van toepassing. Meestal ook in een eigen hiërarchie. Juridische begrippen zijn vaak onduidelijk, opzettelijk open geformuleerd of verouderd. Of regels ontbreken, omdat ‘de politiek’ er niet uitkwam. Rechters moeten invullen en aanvullen: ‘creatief en actief zijn’. Als dát het activisme is waar critici boos over zijn dan is het een ‘debat tussen doven’ zei Thomassen. Het gebeurt al jaren.
De burger kan wel beter uitgelegd worden hoe en waar dat recht dan precies gevonden wordt. Minder hoogste instanties is al een begin. Meer toegankelijke uitspraken, idem. De burger meer serieus nemen helpt ook. Hoogste rechters zouden hun minderheidsstandpunten kunnen publiceren. Dat maakt keuzen zichtbaar en roept debat op. Een eigen constitutioneel Hof zou nieuwe wetten aan de grondwet kunnen toetsen. „Nu lijkt het net of al onze beginselen uit Europa komen. Wij voelen onze grondrechten niet.” Waarna Thomassen er snel vier casussen doorheen jaste om te bewijzen dat haar eigen Hoge Raad haast nooit algemene regels vaststelt op grond van Straatsburgse arresten.
Eigenlijk niet activistisch genoeg dus, deze hoogste rechter?
*Het Europese Hof voor de rechten van de mens in Straatsburg, het EU Hof van Justitie in Luxemburg, de Hoge Raad, de Raad van State en het College van Beroep voor het bedrijfsleven in Den Haag en de Centrale Raad van Beroep in Utrecht.
Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding.
