Belangrijk: Voor het goed functioneren van nrc.nl maken wij gebruik van cookies (meer informatie).
Hiervoor hebben wij wel eerst je toestemming nodig. Klik op de groene knop als je hiermee akkoord gaat.

Uitspraak 67: Mag de KLM een vrijwel kale stewardess met tatoeage ontslaan?

Mag de KLM een vrijwel kale stewardess met een tatoeage op haar hand ontslaan wegens herhaaldelijk negeren van de voorschriften over een verzorgd uiterlijk? Met commentaar van NJB medewerkers Robin Kötter, advocaat en mediator en Antoine Jacobs, hoogleraar Sociaal Recht en Sociale Politiek in Twente.

De Zaak. De 45 jarige stewardess Ilse wordt na twaalf jaar ontslagen door de KLM. Zij zou zich niet houden aan de verzorgingsregels. Zij heeft een tatoeage op haar linkerhand, een oorpiercing en draagt het haar gemillimeterd. Af en toe is zij geheel kaal. Zij draagt ook (te) veel ringen.

Wat zijn de feiten?

Sinds eind 2004 discussiëren werkgever en werknemer over haar uiterlijk. Zij is herhaaldelijk gewaarschuwd. Eén maal kreeg ze een vliegverbod, zodat het haar kon aangroeien. Zij sprak met de KLM af de tatoeage te verbergen onder een pleister of met camouflage make-up. Ook zou zij het haar nooit korter dan 1 centimeter dragen. „Richtlijn is dat uw hoofdhuid is bedekt”. In 2008 wordt na een klacht het haar opgemeten: te kort. Daarna worden ‘vaste meetmomenten’ afgesproken. Nieuwe klachten zouden niet meer acceptabel zijn. Ze laat weten haar ‘lesje eindelijk geleerd’ te hebben. Maar die klacht komt toch. Ze wordt in juli 2010 ontslagen.

Welke verzorgingsregels zijn er en waarom?

Tatoeages en piercings zijn toegestaan, mits niet zichtbaar gedragen. Haar mag niet in onnatuurlijke kleuren en ook niet in ‘extravagante’ stijlen. Het moet ‘neatly styled’ zijn. Sinds 1 april 2010 is (dankzij dit conflict) ook vastgelegd dat kaal niet mag, voor vrouwen althans. De KLM zegt zo uniformiteit en herkenbaarheid na te streven. Het merk KLM moet „betrouwbaarheid en veiligheid uitstralen.”

Hoe verdedigt de stewardess zich?

Ze zegt dat het haar in juli wèl langer dan 1 centimeter was. De KLM heeft niet gemeten maar baseerde zich op ‘het blote oog’. Ook stelt ze al bij indiensttreding zeer kort haar te hebben gedragen. En dat die dracht niet extravagant is of was. Verder mogen mannelijke werknemers wel zeer kort haar dragen. De KLM maakt met deze regels ook inbreuk op haar grondrechten. Het bedrijfsbelang weegt niet op tegen haar recht op vrije keuze. De verzorgingsregels voldoen ook niet aan „de eisen van noodzakelijkheid, subsidiariteit en proportionaliteit”.

Hoe motiveert de KLM het ontslag?

De werkgever vindt dat het vertrouwen is beschadigd en zij zich niet als ‘goed werkneemster’ heeft gedragen. Samenwerking is niet meer mogelijk.

Hoe oordeelt de rechter?

Die vindt dat de werkgever binnen redelijke grenzen eisen mag stellen aan de representativiteit van het personeel. De werkgever bepaalt het beeld van de onderneming. De voorkeuren van de stewardess zijn geheel persoonlijk – niet religieus of cultureel bepaald. Haar functie houdt ook in dat ze passagiers gerust stelt of „een zekere mate van veiligheid biedt”. Het uiterlijk mag daarbij „niet afleiden”. De inbreuk op haar vrijheid is niet onredelijk. Een kaal hoofd is bij vrouwen volgens de rechter maatschappelijk wel extravagant. En: wie kiest voor het beroep van stewardess accepteert een uniform en strenge regels. Zij kreeg voldoende kansen van haar werkgever en zocht zelf de grens op door het haar steeds zo kort te knippen. Het ontslag is terecht.

Lees de uitspraak LJ BO2066 hier.

Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding.

Geplaatst in:
Civiel recht
Lees meer over:
arbeidscontract
privacy

36 reacties op 'Uitspraak 67: Mag de KLM een vrijwel kale stewardess met tatoeage ontslaan?'

Nancy van Dijke

Dus kale vrouwen verhogen het gevoel van onveiligheid?

Rechters broddelen maar wat, wat een pseudo-argumentatie.

NJB medewerker Antoine Jacobs, hoogleraar Sociaal Recht en Sociale Politiek in Twente

Het krantenlezend publiek heeft snel zijn oordeel klaar over een ontslagzaak. Juristen weten, dat pas na een zorgvuldig nagaan van alle omstandigheden van het geval geoordeeld kan worden of een ontslag gerechtvaardigd is. Welke die omstandigheden van het geval zijn, kun je nooit voor alle ontslagzaken even kort als uitputtend opsommen. Maar ik wil wel een poging doen om er althans een aantal op te sommen die in gevallen als het onderhavige een rol moeten spelen.
Uiteraard kan in onze tijd niemand zomaar ontslagen worden wegens het dragen van te kort haar. Haardracht heeft te maken met privacy en dat is een grondrecht, dat ook doorwerkt in arbeidsverhoudingen en dus een bepaalde mate van bescherming verdient.
Van de andere kant moet het belang van privacy wijken, wanneer er andere zwaarwegende belangen in het geding zijn en daar begint dan de afweging.
Heeft een werkgever een gerechtvaardigd belang bij het stellen van uiterlijkeisen aan het personeel? Er is een glijdende schaal van bijna geen belang tot een zeer groot belang. Mij dunkt, dat een vliegtuigmaatschappij een redelijk groot belang heeft bij uiterlijkeisen voor zijn cabinepersoneel.
Vervolgens rijst de vraag of die eisen zo ver mogen gaan, dat ze een bijna kale schedel voor dames afkeuren. Als er bijvoorbeeld veiligheids- of gezondheidseisen zijn zou dat kunnen. Bij eisen die puur een vertaling zijn van gemiddelde schoonheidsgevoelens bij het publiek, lijkt dat minder voor de hand te liggen, maar in bepaalde branches die gevoelig zijn voor die gevoelens, moet het zeker kunnen en mij dunkt, dat ook het KLM-cabinepersoneel daartoe behoort.
In dit soort zaken kan men ook nog een test op gebruikelijkheid of draagvlak van de eis toepassen. Als dergelijke eisen door werkgevers in vergelijkbare omstandigheden ook worden gehanteerd of als ze zijn ingevoerd op basis van overeenstemming met vertegenwoordigers van het betrokken personeel dan kunnen ze eerder door de beugel dan wanneer daar geen sprake van is.
Dan moet men in dit soort zaken ook de toets van discriminatie nog aanleggen. Wordt betrokkene direct of indirect gediscrimineerd door deze eis? En als het laatste het geval is, is er dan een voldoende rechtvaardiging voor? Ik zou menen dat er hier geen directe discriminatie is, hoogstens een indirect onderscheid en dat dit gerechtvaardigd wordt door de eerder genoemde gezichtspunten.
Dan moet men zich ook nog afvragen of de werkneemster toen ze bij de KLM ging werken al bekend was (of had kunnen zijn) met deze eis en ze dus deze baan niet had moeten nemen als ze er niet aan wilde voldoen. Mij dunkt, dat wanneer de werkneemster bij indiensttreding deze eis had kunnen kennen de werkgever haar makkelijker kan handhaven dan wanneer de eis pas later werd ingevoerd. Bij latere invoering zal de werkgever soepel moeten zijn door het hanteren van een overgangstermijn, maar uiteindelijk mag hij de nieuwe eis opleggen, als ze op de eerdere gronden mogelijk is.
Zeker wanneer de eis pas later is ingevoerd zou de werkgever de werknemer de kans moeten bieden om te opteren voor een andere baan bij hem. Een redelijk aanbod daartoe moet de werknemer dan wel aannemen.
Tenslotte dient de vraag gesteld te worden of de eis door een zo krasse sanctie als ontslag gesanctioneerd mag worden. Ik zou menen, dat ontslag een uiterst middel moet zijn. Het verdient aanbeveling, dat werkgevers de naleving van dit soort eisen primair bevorderen met een waarschuwing, daarna met een geldboete en tenslotte pas met ontslag.
Leg ik deze checklist naast de gepubliceerde uitspraak van de rechter dan kan ik heel ver meegaan met zijn uitspraak en motivering. Alleen de punten van gebruikelijkheid, draagvlak en ander werkaanbod zou ik nog wat hebben uitgediept.

Prof. Antoine Jacobs, Hoogleraar Sociaal Recht en Sociale Politiek UvT.

NJB medewerker Robin Kötter, advocaat en mediator

Voor cabin attendants (pursers, stewards en stewardessen) gelden bij KLM strikte kleding- en verzorgingsregels. Deze regels zijn opgenomen in het boek: “uniform regulations”.
Uit de beschikking van de kantonrechter blijkt dat de stewardess met grote regelmaat op haar uiterlijk werd aangesproken. Daarbij ging het met name om haar zeer korte haardracht (minder dan 1 centimeter lang). Deze keuze van de stewardess was niet door godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen ingegeven. Voorts kende zij het doel van de uniformvoorschriften (eenduidigheid en herkenbaarheid). Ondanks diverse schriftelijke waarschuwingen van KLM en toezeggingen van de stewardess dat ze haar haardracht zou aanpassen, verviel zij keer op keer, zelfs na een vliegverbod van 5 juli 2007 tot en met 16 juli 2007, in dezelfde fout. Uiteindelijk volgde zelfs een berisping. Tevens deelde KLM aan de stewardess mede dat bij herhaling ernstiger maatregelen zouden worden getroffen, waarbij beëindiging van het dienstverband niet uitgesloten zou zijn. De stewardess bleek echter hardleers. Tijdens een vlucht op 22 mei 2009 waren haar tatoeages, in strijd met de “uniform regulations”, zichtbaar. Daarop volgde een allerlaatste waarschuwing door KLM. Op 25 juni 2010 ging zij echter toch weer in de fout, dit keer naar aanleiding van een klacht over haar haardracht. KLM verzocht daarop de ontbinding van de arbeidsovereenkomst.
Voor de beoordeling is van belang dat uit de arbeidsovereenkomst een instructierecht voortvloeit dat de werkgever de bevoegdheid verschaft om ordevoorschriften uit te vaardigen die door werknemers bij de uitvoering van hun werkzaamheden dienen te worden opgevolgd. Deze bevoegdheid vindt in algemene voorschriften (waaronder het EVRM en de Grondwet) haar beperking.
Op grond van de rechtspraak is het voor de beoordelend rechter van belang of de inbreuk op het grondrecht (in dit geval het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer) passend en noodzakelijk is. Om dit te beoordelen dient de rechter de belangen van werkgever en werknemer tegen elkaar af te wegen. Bij die afweging zijn de aard van het bedrijf, de plaats van vestiging van het bedrijf, de klantenkring waarop het bedrijf zich primair richt, de functie van de werknemer, de vraag of de eisen noodzakelijk zijn voor de uitoefening van de functie en de maatschappelijke opvattingen maatgevend.
Volgens de kantonrechter kwam de inbreuk die KLM op het grondrecht van de stewardess had gemaakt niet in strijd met de eisen van redelijkheid en billijkheid. Het bijna kaalscheren van het hoofd bij vrouwen is volgens de kantonrechter nog niet zo algemeen aanvaard of gebruikelijk dat een dergelijke haardracht niet als extravagant kan worden beschouwd. Deze beoordeling is uiteraard tijdgebonden. Bovendien waren de uniformregels voor de stewardess van meet af aan kenbaar. Ook speelde een rol dat uit het beroep van stewardess voortvloeit dat strenge regels aan het uiterlijk worden gesteld. Voorts had de stewardess door eigen toedoen het vertrouwen van KLM in een verdere vruchtbare samenwerking beschaamd. Ze was immers vele malen door KLM gewaarschuwd.

Het oordeel van de kantonrechter is naar mijn mening duidelijk gemotiveerd en in overeenstemming met de eisen die op grond van de rechtspraak aan voorschriften over kleding en uiterlijk worden gesteld. Het ontslag is dan ook terecht!

van Scheltinga

Ik vind dat de KLM deze stewardess mag ontslaan. Als nationale airline ben je toch ook een visitekaartje van Nederland. Een werknemer(ster) is bovendien op de hoogte van de bedrijfsregels wanneer hij of zij in dienst treed. Trouwens, een stewardess die maat 40 had toen ze werd aangenomen en die ondertussen naar maat 50 is doorgegroeid, daar kun je je ook bij afvragen of dat nog wel kan.

John Holland

Wie belet deze mevrouw om zelf een luchtvaartmaatschappij te beginnen voor de doelgroep kaalhoofdige getatoueerden?
Ieder vogeltje vliege zoals het getatoueerd is.

R. Bloem

Voor mij als leek is het een verbazingwekkende zaak, maar juridisch is het kennelijk in orde. In het commentaar van dhr. Kötter valt me de zin op “Deze keuze van de stewardess was niet door godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen ingegeven.” Zou het een verschil hebben gemaakt als ze kaal was op religieuze gronden? Dat zou ik raar vinden, want het betekend dat je als niet-gelovige minder rechten hebt dan als gelovige.
Is er ook een minimumaantal medegelovigen dat je moet hebben om in de uitzonderingscategorie te vallen? Ik herinner me het verhaal van een Amerikaan die zich in de gevangenis bekeerde tot het “goed-eten-geloof”, waarna hij in plaats van de gevangenisprak luxe diners voorgeschoteld moest krijgen.

c wildschut

@6 R. Bloem: religieuze uitingen hebben een zekere mate van bescherming ingevolge zowel de grondwet als het EVRM. U vindt dat ongelovigen dan minder rechten hebben dan gelovigen – maar het gaat dan niet meer om dezelfde situaties.
Tegen iemand die kaal is ‘omdat ze het nu eenmaal leuk vindt’ kijkt men toch heel anders aan dan iemand die kaal is uit religieuze overwegingen. Van de eerste vraag je eerder om toch maar wat haar te laten groeien dan van de laatste, omdat die laatste daarmee geacht wordt een groter offer te brengen: ingaan tegen je eigen smaak of je eigen religie is nogal een verschil.

H.groen

@redactie

De vragen van de heer bloem lijken mij zeer interessant om in deze case te beantwoorden. Zou dat mogelijk zijn?

Verder kan ik mij in de onderbouwing van de rechter wel vinden. De stewardess is herhaaldelijk in staat gesteld door de kLM om haar uiterlijk te conformeren aan de gedragsregels van het bedrijf. Het continue schenden hiervan leidt bijna onherroepelijk tot een verstoorde arbeidsverhouding. Zij is in dat opzicht niet eerlijk geweest tov haarzelf en de KLM.

S van der Linde

Ik denk dat de argumenten voor ontslag wel hout snijden, maar de argumenten van Scheltinga kunnen wat mij echt niet door de beugel:

“Als nationale airline ben je toch ook een visitekaartje van Nederland.”

of

“Trouwens, een stewardess die maat 40 had toen ze werd aangenomen en die ondertussen naar maat 50 is doorgegroeid, daar kun je je ook bij afvragen of dat nog wel kan.”

Is ons nationale parlement niet meer een visitekaartje voor Nederland dan AIR FRANCE KLM? Zouden we ons dan ook niet moeten afvragen of politici met een onnatuurlijke haarkleur nog wel kunnen? Of politici met een bepaalde maat?

E. Ysaye

@c wildschut

“Religieuze uitingen hebben een zekere mate van bescherming ingevolge zowel de grondwet als het EVRM. U vindt dat ongelovigen dan minder rechten hebben dan gelovigen – maar het gaat dan niet meer om dezelfde situaties.”

Als religieuze ideeën een bescherming genieten die overige ideeën niet hebben, dan is er JUIST sprake van rechtsongelijkheid. Impliciet zegt de wetgever hiermee namelijk dat religieuze ideeën meer bescherming verdienen dan andere ideeën, en dus op een of andere manier meer ‘waard’ zijn.

Ik zal een ander voorbeeld te geven waaruit blijkt dat gelovigen meer rechten hebben dan ongelovigen:

Het is strafbaar om dieren onnodig te laten lijden. Daarom zijn slachters verplicht vee te verdoven alvorens het te doden. Maar als je je beroept op religie, mag je een dier onverdoofd langzaam laten doodbloeden (‘halal’ slachten).

Blijkbaar mag je de wet gerust overtreden, zolang je maar claimt dat het van een hogere macht moet. Waarom laten we dit zomaar gebeuren?

Ik sluit mij aan bij H.groen: ik zou graag de mening van een jurist over deze kwestie horen.

alfred portgens

De beste dienstverlening aan boord een vliegtuig heb ik bij de SAS ervaren. Hoe zagen deze personen er uit? De steward als een wat te dikke vader figuur en de stewardessen als huismoeders van middelbare leeftijd. Deze dames en heren zouden bij de KLM worden afgewezen op uiterlijk en waarschijnlijk ook op leeftijd.

Slechtste ervaringen? door die zogenaamd geweldig uitziende dames.

Ik vraag me dus af hoe deze dame haar werk deed, daar heb ik nog niemand over gehoord. Mij interesseert het geen bal hoe iemand er uitziet, al heeft ze paars haar en een tuinbroek met klompen aan, als hij of zij haar werk maar naar behoren doet!!

In Nederland doen we nog steeds aan leeftijds en uiterlijk discriminatie en het voortrekken van mensen met een religieuze uitingen.

Het is te triest voor woorden dat uiterlijk belangrijker is dan een werkhouding!
Men dient zich diep te gaan schamen!!

J.Gaertner

De argumenten voor ontslag zijn mijns inziens wel correct.Deze voorschriften voor het uiterlijk waren immers van meet af bekend.
Over het gewicht van de stewardess staat bij mijn weten niets in de voorschriften.
De argumenten van Meneer Scheltinga kunnen echt niet door de beugel.
Dat hij niet van voller gebouwde vrouwen houd lijkt mij geheel en al zijn probleem.

g.hanness

Ik neem aan dat de KLM bij de selectie van cabinepersoneel de kandidaten ook toetst aan bepaalde functievoorwaarden, waarvan representatieve (uiterlijke) eisen t.a.v. stewardessen. Als een stewardes/steward na verloop van tijd vanwege wijziging in uiterlijke kenmerken in botsing komt met die eisen dan kan zij/hij terecht een probleem krijgen met de werkgever.

Lisa de Wit

Met Alfred Portgens ben ik zeer verbaasd dat uiterlijk blijkbaar veel belangrijker is dan service.

Een reden om niet met de KLM te vliegen.

Ana

Ik werk als mystery shopper voor de KLM. Wij hoeven nooit de haarlengte van het personeel te beoordelen. Wel moeten wij letten op: “All flight attendants look immaculate in terms of make-up, hair style and manicure; watches and jewelry; and shoes are neat and polished without decoration”. Bij Air France gaat het om het volgende: “The flight attendant’s look is immaculate in terms of make-up, hair style and manicure; and posture and manner; and shoes are shiny”.

Ellen de Wit

In NL is men knettergek geworden. Volksvertegenwoordiger(s) bedreigen hun buren, pissen door de brievenbus al iets niet zint, lopen weg voor aanhouding door de politie omdat men stomdronken achter het stuur zit (zal ik nog even doorgaan?) en een mevrouw met gemilimeterd haar wordt ontslagen. Te idioot voor woorden als deze mevrouw haar werk goed deed. Mijn grootvader zou zeggen, ze heeft een fris hoofd, lekker kort.

R.Noorderhaven

Ik ben het volledig eens met het besluit van de rechter. Meisjes dienen ook een bepaalde lengte te hebben om stewardess te mogen worden, en dat is een factor waar je zelf natuurlijk geen invloed op hebt. Dan is dit helemaal een reden om iemand niet in dienst te houden/nemen.

mr drs R. Winter

“Het hebben van zichtbare tatoeages, piercings en extreem kort haar bij cabinepersoneel past niet bij de uitstraling die KLM tegenover het publiek wil hebben en is om die reden ook door KLM verboden.

Wie kiest voor het beroep van stewardess, accepteert volgens de kantonrechter daarmee ook dat tijdens het werk een uniform moet worden gedragen en dat strenge regels aan het uiterlijk worden gesteld. Werkneemster heeft dat in zekere zin ook geaccepteerd: naar aanleiding van waarschuwingen heeft zij keer op keer toegezegd dat zij de regels zou naleven”.

@2. Mr. Jacobs vergeet nog de reactie van de consument, degene die het ticket koopt van de KLM. KLM kan omzet verliezen door het gedrag of uiterlijk van het personeel doordat consumenten overstappen naar een andere luchtvaartmaatschappij.
Degene de een vliegticket koopt verwacht neutrale dienstverlening. Passagiers kunnen schrikken van het beschreven extreme uiterlijk, want dat verwacht je in een afkickkliniek voor drugsverslaafden en bij personen die de normen die de maatschappij oplegt niet aankunnen. En daar ligt dus juist kernpunt van deze zaak: De stewardess had aangegeven zich aan de regels te willen houden, maar het lukte niet. Mensen die zich niet aan regels kunnen houden, schrikken anderen af.

Zelf schrok ik eens van een steward van de KLM die mij een harde duw gaf toen ik in slaap was gedommeld (in mijn stoel aan de raamkant, dus niemand in de weg zat). Ik voel nog steeds de duw tegen mijn bovenarm en vond dit shockerend. Dat verwacht je niet van een personeelslid. Volgens mij is een steward niet bevoegd om mij aan te raken, maar gelet op de normvervaging in de maatschappij, zei ik er maar niets van, want het personeel wordt steeds brutaler.

Marcel Marx

Wat de reactie van Dhr. Portgens betreft: voor KLM is de verpakking kennelijk belangrijker dan de inhoud. Overigens staat nederlands personeel er om bekend niet zo geweldig klantgericht te zijn. Men neemt een assertieve houding aan en wil niet voor de klant onderdoen. Dat krijg je in een egalitaire samenleving.

René Hampsink, arbeidsrechtadvocaat te Utrecht

KLM bezondigt zich aan directie seksediscriminatie

Een merkwaardige uitspraak in een tijd waarin het ene na het andere kaalgeschoren hoofd de beeldbuis vult, het dragen van lang haar al lang niet meer aan vrouwen, kunstenaars en hippies is voorbehouden en een man met een overdosis waterstofperoxide in zijn haar door menigeen zelfs voor het minister-presidentschap geschikt wordt geacht. Het meest merkwaardig is echter dat de kantonrechter in haar uiteindelijke oordeel geen woord wijdt aan het verweer van de stewardess dat zij iets niet mag wat haar mannelijke collega’s wel mogen. De kantonrechter toetst weliswaar of de KLM zich niet aan het maken van indirect onderscheid op basis van godsdienst of levensovertuiging heeft bezondigd, maar ziet over het hoofd dat er direct onderscheid op basis van geslacht is gemaakt: een vrouw mag immers iets niet wat een man wel mag. Zo heeft de Commissie Gelijke Behandeling al meerdere keren uitgemaakt dat werkgevers mannelijke werknemers niet mogen verbieden een korte broek te dragen, wanneer hun vrouwelijke collega’s dat wel mogen. Het kan wel zo zijn, dat de niet toegestane gedraging maatschappelijk niet is aanvaard. De Nederlandse gelijke behandelingswetgeving strekt nu juist tot bescherming van kenmerken die maatschappelijk niet zijn aanvaard. De kantonrechter veronachtzaamt die beschermingsgedachte en lijkt met de hiervoor geciteerde overweging zelf ook onderscheid op basis van geslacht te maken.

De gelijke behandelingswetgeving kent twee soorten onderscheid: direct en indirect onderscheid. Wanneer AH to go geen moslims aanneemt, maakt AH to go direct onderscheid op grond van godsdienst of levensovertuiging. Wanneer een openbaar vervoersbedrijf mannen verbiedt om een korte broek te dragen, terwijl vrouwen dat wel mogen, maakt dat openbaar vervoersbedrijf direct onderscheid op grond van geslacht. Wanneer een hotel een ogenschijnlijk neutraal criterium hanteert en geen mensen met hoofdbedekking in dienst neemt, heeft dat (onder meer) tot gevolg dat er geen moslima’s worden aangenomen die uit religieuze overwegingen een hoofddoek dragen en maakt dat hotel indirect onderscheid op grond van godsdienst of levensovertuiging.

Indirect onderscheid is doorgaans alleen toegestaan wanneer dat onderscheid door een legitiem doel wordt gerechtvaardigd en de middelen die worden gehanteerd om dat doel te bereiken passend en noodzakelijk zijn. Direct onderscheid is veel minder snel geoorloofd en mag eigenlijk alleen wanneer daarvoor een wettelijke grondslag bestaat. Zo mag direct onderscheid op grond van geslacht bij de arbeid op grond van de wet alleen worden gemaakt wanneer het geslacht een wezenlijk of bepalend beroepsvereiste is (bij acteurs, zangers, kunstenaars, mannequins, modellen, sporters, geestelijken, werknemers in de persoonlijke verzorging en verpleging etc.) of het de bedoeling is om vrouwen in verband met zwangerschap of moederschap te beschermen of uit een achterstandspositie te halen. Het directe onderscheid zoals de KLM dat maakt, is zelfs met de beste wil van de wereld niet onder een van deze gevallen te scharen. De KLM maakt dus verboden onderscheid op grond van geslacht. De KLM mag van alles vinden van het korte kapsel van de stewardess (wat mij juist lekker hygiënisch lijkt) of van het kaalscheren van het hoofd door vrouwen in algemene zin, maar mag daar geen gevolgen aan verbinden, wanneer dat bij mannelijke collega’s met kaalgeschoren hoofden ook niet geschiedt.

Kan de stewardess nog iets ondernemen? Zij is haar baan kwijt. De kantonrechter heeft haar arbeidsovereenkomst ontbonden en tegen een ontbindingsbeschikking staat – het is een schande – doorgaans geen hoger beroep of cassatie open. Wel zou de stewardess zich nog tot de Commissie Gelijke Behandeling kunnen wenden en wellicht – juist omdat de kantonrechter zich niet over het gemaakte sekseonderscheid heeft uitgelaten – tot de (zelfde?) kantonrechter, omdat ze op basis van haar geslacht direct is gediscrimineerd.

René Hampsink
De auteur is als advocaat bij het Advokatenkollektief Utrecht gespecialiseerd in het arbeids- en medezeggenschapsrecht.

Rosa de Boer

@alfred: ik reis veel en heb deze stewardesse een aantal keren meegemaakt. Ze viel op vanwege haar uiterlijk en ergens op een website zag ik haar foto dus weet ik dat zij het is. Ik kan je vertellen dat ze een FANTASTISCHE stewardesse is. Altijd opgewekt, vriendelijke service, heel professioneel. Als ze aan boord was, had ik meteen een goed gevoel (wat zeker niet altijd het geval is). Ik vond het bovendien altijd een pré voor de KLM: goh, dus dit mag ook, wat leuk die diversiteit!
Kennelijk niet dus. Inderdaad een reden om KLM voortaan over te slaan…

Rosa de Boer

En nog iets… in deze tijd waarin zoveel vrouwen met kanker worstelen en kaal zijn vanwege de chemotherapie, is het alleen maar toe te juichen als er vrouwen zijn die deze haardracht uitdragen. Het kan ze een steuntje in de rug geven. Ook al is dat helemaal niet Ilse’s bedoeling. Maar het zou de KLM sieren als ze zouden erkennen dat 1 op de 8 (?) vrouwen in Nederland borstkanker krijgt en dus een tijd geen haar heeft.

Thomas Gaugenot

@ 7 Wildschut
Een ander voorbeeld waaruit blijkt dat gelovigen meer rechten krijgen van de grondwet dan normale mensen : een Imam zoals El Mumni, of een streng-gristelijk heerschap zoals er nog genoeg zijn in dit Land mogen onbeperkt hun haat spuien over de homofiele medemens, ze zullen van rechtsvervolgingen gevrijwaard worden, omdat dat van hun geloof moet, en derhalve van de wet mag. Terwijl een ongelovige dat niet wordt gegund.
Een gelovige mag verder van alles zeggen over mensen die niet aan fabeltjes willen geloven, want hij zou niet discrimineren. Terwijl nog moet blijken of het omgekeerde, hardop een kat een kat noemen, nog onder het begrip vrijheid van meningsuiting nog valt.

Tijd om het beginsel van rechtsgelijkheid in ere te herstellen. Want op die manier kun je nog enigszins die enge blonde leider van Venlo de wind af te vangen.

Wim Muller

Na nu 40 jaar in Canada wonend ben ik telkens weer verbluft over de reakties van inwoners van dat zgn. “progressieve” kikkerlandje. Het zou onmogelijk zijn om in het “conservatieve” Canada iemand te mogen ontslaan vanwege zijn of haar uiterlijk. Onze Human Rights Commission is hier heel duidelijk over. Zolang deze dame haar beroep als dienstverleenster goed uitoefent en ook de veiligheids- en EHBO-examens met goed vervolg op jaarlijkse basis aflegt (primaire functie van een cabinepersoneelslid)kan er toch geen reden tot ontstlag bestaan.
Op dit kontinent dateren de imago’s van cabinepersoneel als perfekt uitziende robotachtige barbie dolls tot het verre verleden dankzij een sterke gelijkberechting wetgeving uit de 70er jaren.
Misschien dat deze trend uiteindelijk toch nog over de oceaan richting Nederland waait…

Pieter Bos

@alfred portgens / Lisa de Wit
“Het is te triest voor woorden dat uiterlijk belangrijker is dan een werkhouding!”

Maar daar gaat het in deze zaak dus helemaal niet om! En juist daarom is dit een zeer interessante zaak.

De feiten zijn eigenlijk heel simpel, namelijk:
1. a) cabine personeel van KLM dient zich aan bepaalde eisen te houden en b) deze eisen zijn bekend bij indiensttreding.

Dat wij die eisen niet leuk of zelfs belachelijk vinden is totaal onbelangrijk, want schijnbaar zijn er nog steeds een groot aantal mensen die zich kunnen schikken aan die eisen, anders had de KLM nl. een probleem met werving en selectie.

2. wanneer een werknemer/neemster niet aan de eisen voldoet worden er waarschuwingen gegeven en wanneer een x aantal waarschuwingen niet helpen, volgt er een ontslag procedure.

Dit is natuurlijk volkomen logisch! En er zijn talloze voorbeelden te bedenken van situaties waar de huidige nee-zeggers als eersten volmondig “Terecht!” schreeuwen.

Dus probeert u nu vooral deze zaak objectief te beschouwen: het gaat er niet om of de werkneemster haar werk goed of niet goed deed. Het gaat erom of ze zich aan de regels heeft gehouden die bij indiensttreding bekend waren. Dat heeft ze niet, dus is ontslag aangevraagd en door de rechter toegekend.
Einde verhaal.

Jos Lamers

Wanneer een werknemer dus alopechia (kaalheid) krijgt door erfelijkheid of na behandeling van kanker , kan deze werkgever zijn personeel op deze gronden ontslaan. Je straalt dan kennelijk geen gevoel van veiligheid en betrouwbaarheid meer uit. Ook een manier om van je personeel af te komen.

T.Peeters

De rechter gaat uit van een aantal verontrustende vooronderstellingen. Hetgeen in de belevingswereld van de rechter gebruikelijk (zeg maar een soort “middel of the road”) is, is de norm en wat daar van af wijkt is “extravagant” en dus niet acceptabel. KLM wil veiligheid en betrouwbaarheid uitstralen. De rechter vindt dat het uiterlijk niet mag “afleiden”. Ik heb de foto van de betreffende stewardess gegoogled en ik kan met de beste wil van de wereld haar uiterlijk en uitstraling niet relateren aan een gebrek aan veiligheid en betrouwbaarheid. Deze dame ziet er in haar uniform representatief uit. Het niet mogen “afleiden” is ook een bijzonder argument; dat zou immers ook gelden voor die ex-playmate die stewardess is geworden. Hoe subjectief wil je het hebben. En dan hebben we het maar niet over het feit dat mannen wel gemillimeterd of kaal mogen zijn en vrouwen niet. Sinead O’Connor, Sigourney Weaver, Demi Moore, Natalie Portman, Bai Ling, mooie kale vrouwen genoeg ……..

Martha Blom

Met de haardracht heb ik geen probleem, met de tatoeages wel.Dit is moedwillige huidverminking en past niet bij een dienstverlenende functie. Ik wil ze niet zien. Er zijn genoeg plekken op de huid die niet in het zicht komen. Als die mevrouw wil provoceren moet ze bij een andere baas gaan werken. Zoiets als Air-tatoe.

Rosa de Boer

@ Pieter Bos: Het gaat erom of de regels die KLM oplegt door de beugel kunnen. Dat vind ik niet.

NJB medewerker Robin Kötter, advocaat en mediator

Naar aanleiding van de reactie van R. Bloem, merk ik op dat het inderdaad verschil zou hebben gemaakt indien de stewardess een zeer korte haardracht zou hebben wegens godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen. In dat geval kan er immers sprake zijn van direct of indirect onderscheid dat op grond van de gelijkebehandelingswetgeving ongerechtvaardigd is en dus verboden.
Het verbod van ongerechtvaardigd onderscheid is bij de Grondwetsvoorziening van 1983 in artikel 1 Grondwet ingevoerd en loopt verder als een rode draad door de Europese en Nationale gelijkebehandelingswetgeving. Ook in het geval dat de stewardess een korte haardracht heeft op basis van godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen, wil dit nog niet zeggen dat in dat geval het oordeel van de kantonrechter uiteindelijk anders zou hebben uitgepakt. In dat geval zou de kantonrechter hebben moeten beoordelen of het onderscheid naar godsdienst of levensbeschouwing objectief gerechtvaardigd wordt door een legitiem doel en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn (artikel 2 lid 1 AWGB).
Ik ga ervan uit dat de rechter tot de conclusie zou zijn gekomen dat het doel van de kleding- en verzorgingsregels van KLM (eenduidigheid en herkenbaarheid) legitiem is. Ook ga ik ervan uit dat de rechter tot de conclusie zou zijn gekomen dat de eis om het haar op een minimale lengte van 1 centimeter te dragen onder de gegeven omstandigheden passend en noodzakelijk is. Uit de casus blijkt bovendien dat ook nog is gezocht naar andere alternatieven, zoals het dragen van een pruik, maar deze optie bleek niet werkbaar. Bovendien gold ten aanzien van zichtbare tatoeages dat deze tijdens de vlucht zouden worden afgeplakt. Het is dus niet zo dat tatoeagedragende cabin attendants bij KLM op die grond worden ontslagen.

De stewardess zou in geval haar haardracht was ingegeven door godsdienstige of levenbeschouwelijke opvattingen de mogelijkheid hebben gehad om een klacht in te dienen bij de Commissie Gelijke Behandeling. In dat geval zou zij voldoende feiten en omstandigheden moeten aanvoeren om het in dat geval te stellen ongerechtvaardigde onderscheid te doen vermoeden.

Mijn inschatting is dat, alhoewel de norm van gelijke behandeling zoals geformuleerd in artikel 5 van de Algemene Wet Gelijke Behandeling en artikel 3 van de Wet Gelijke Behandeling door de Commissie Gelijke Behandeling ruim wordt geïnterpreteerd, op grond van de complete feiten en omstandigheden dient te worden uit- gemaakt of het gemaakte onderscheid op grond van uiterlijke verzorging of kleding onder de reikwijdte valt van genoemde wetsbepalingen.
Zo werd onderscheid naar godsdienst aangenomen door een werkgever die een kantinemedewerkster verbood om tijdens een representatieve gelegenheid in combinatie met de bedrijfskleding een doek te dragen. Een rechtenstudente droeg uit geloofsovertuiging een hoofddoek. Zij solliciteerde bij de Rechtbank Zwolle als waarnemend griffier. De rechtbank weigerde om de waarnemend griffier als zodanig voor werkzaamheden in te schakelen en baseerde zich daarbij op het op artikel 19 van de Wet op de Rechterlijke Organisatie gebaseerde reglement II. Op basis van dit reglement is het volgens de rechtbank niet toegestaan om naast het dragen van een toga en bef een hoofddoek te dragen bij de uitoefening van de functie van (waarnemend) griffier. De rechtenstudente liet het er niet bij zitten en kaartte de kwestie aan bij de CGB. De CGB oordeelde daarop dat de kledingeis in dit geval indirect onderscheid naar godsdienst oplevert.
Vanuit het oogpunt van gelijke behandeling bevat deze uitspraak een aantal interessante aspecten. Allereerst oordeelde de commissie het doel achter de kledingeis legitiem en ook werd daarmee volgens haar een zwaarwegend belang gediend (de rechterlijke onpartijdigheid).

Het middel zelf -de weigering om de waarnemend griffier met hoofddoek aan te stellen- achtte de commissie evenwel onevenredig zwaar, waarmee het in strijd kwam met de eis van proportionaliteit. Bovendien zou het volgens de commissie ook door de opstelling ter zitting mogelijk moeten worden geacht om voor het publiek een duidelijke scheiding aan te brengen tussen met de rechtspraak belaste en ondersteunende functionarissen. Hierdoor was evenmin voldaan aan de eisen van subsidiariteit (noodzakelijkheid).

Tot slot ga ik in op de vraag of er een minimumaantal medegelovigen moet zijn om in de uitzonderingscategorie te vallen, hierbij het voorbeeld volgend. Iedere individuele werknemer maar ook sollicitant kan een beroep doen op de gelijkebehandelingswetgeving. Dat is een goed verankerd grondrecht. Het staat niet voor niets in artikel 1 van de Grondwet. Een ander hoofdstuk op het gebied van gelijke behandeling is voorkeursbeleid. Hiervoor gelden duidelijk andere regels. In de zaak van de stewardess is dit aspect duidelijk niet aan de orde. Voor voorkeursbeleid geldt dat de achterstand van de groep die het onderwerp is van het voorkeursbeleid moet zijn aangetoond en dit dient te worden gerelateerd aan het beschikbare arbeidsaanbod. Het is op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie bijvoorbeeld niet toegestaan om aan vrouwen automatisch voorrang te geven zolang niet minstens de helft uit vrouwen bestaat.
Kortom, de voorkeursmaatregel moet kunnen worden gerechtvaardigd door de mate van achterstand. Een grotere achterstand rechtvaardigt verdergaande voorkeursmaatregelen. Je moet dit dan ook beoordelen van geval tot geval op basis van het onderwerp van het voorkeursbeleid.

Robin Kötter

A. Oppenheim

Stewardessen zijn geen ‘visitekaartjes’, maar hardwerkende vrouwen die dag en nacht klaar staan om vliegtuigen vol passagiers van voedsel, drank en andere noden te voorzien. Ze doen dat ondanks jetlag, grote verschillen in temperatuur
in de continenten en landen waar ze vaak tijdelijk en kort verblijven. Ze worden regelmatig aangeschreeuwd en klem gezet door agressieve passagiers en moeten vaak onderlinge conflicten sussen. In geval van mankementen aan zo’n vliegtuig moeten ze de passagiers rustig houden en als het echt fout gaat dapper optreden.
In de vele vreemde hotels zijn ze verplicht er hoe dan ook en ondanks vertragingen of korte nachten voor te zorgen dat ze hun haren wassen of laten wassen en in de krullers zetten als dat nodig is. Daarom is een kort kapsel gemakkelijk in het onderhoud. Vooral als sprake is van slap haar dat ondanks allerlei gels en spuitbussen lak toch inzakt en gaat hangen als een natte krant.
Ik heb de betreffende stewardess gezien op de televisie en vond haar uiterst vrouwelijk ondanks haar stekeltjes. Ze leek me capabel voor haar werk en ook voor het overige schoon en representatief.
De KLM directie heeft nooit uitgeblonken in de mate van waardering voor de stewardessen. Vroeger kregen ze een contract van vijf jaar tot de leeftijd van maximaal 34 jaar en mochten ze geen pensioen opbouwen. Ze werden niet bevorderd tot purser. Tot eind jaren zestig werden ze ontslagen als ze gingen trouwen. Kennelijk is er nog niet veel veranderd sinds die jaren en is de kwaliteit van hun inspanningen en creativiteit aan boord nog steeds niet het criterium voor hun werk, maar het uiterlijk.
Ook de rechter vindt dat. Een vrouwelijke of een mannelijke rechter?
Zijn de vrouwelijke rechters ook ‘visitekaartjes’ ? En de vrouwelijke journalisten op uw krant ook? Wat een achterlijke mentaliteit spreekt uit dit vonnis. Half Nederland heeft een tattoo en soms ook in directiekamers onder grijze streepjespakken.

Johan Nijhof

Ik heb er geen moeite mee om toe te geven dat een vlucht veraangenaamd wordt door stewardessen die er goed uitzien. Dat geldt onverminderd als ik mijn eigen aantrekkelijke echtgenote naast mij heb. Luchtvaartmaatschappijen als Garuda, Thai Airways of Singapore Airlines laten in hun advertenties dan ook zien wat ze te bieden hebben. Goed, dat kan ik niet betalen, maar een getatoeëerde, kale stewardess is toch wel te veel gevergd, zelfs bij Ryan Air hoef je dat niet te pikken. Dat is een bewuste keuze voor een afstotelijk uiterlijk, met minachting voor de belangen van de werkgever.

Pieter Bos

@Rosa de Boer “Het gaat erom of de regels die KLM oplegt door de beugel kunnen.”

Hmm, nee, daar gaat het niet om. Het gaat erom of het vonnis terecht is of niet.

De regels zijn bekend bij indiensttreding, dus overtreding van die regels, betekent ontslag.

De meesten van ons vinden het volkomen belachelijk dat mevrouw is ontslagen om die redenen, maar de rechter weegt af en oordeelt. In het oordeel is meegenomen dat “wie kiest voor het beroep van stewardess accepteert een uniform en strenge regels.”.

Dat mogen wij met z’n allen niet leuk vinden, maar daar heeft mevrouw haar baan niet mee terug, want ze is en blijft terecht ontslagen.

Veronica Cramer

Jawel. Deze dame was voldoende tolerant behandeld.
Wanneer je voor welke maatschappij dan ook werkt in een uniform moet je je aan de regels houden of daar niet gaan werken. Ik zie mijn postbode ook liever niet opdagen op een warme dag met ontbloot bovenlijf.
40 Jaar geleden tolereerde de KLM zelfs geen sieraden behalve een bescheiden “close forever” armband die je had gekregen van Pa op je 18e. Geen oorbellen en geen ringen. Deed je maar in de eigen tijd.
Het idee erachter was dat de klant koning was. Vooral in de USA kwamen vrouwen soms aan boord met een verse orchidee op het mantelpak. Het paar was uit! Vrouwen die zichzelf ontzettend belangrijk vinden zijn ongeschikt voor een dienstverlenend beroep. Huur er nooit een in die zelf nog nooit haar eigen vuile was heeft opgeruimd of die de tatoeage zo belangrijk vindt dat deze niet onder de mouw kan maar vooral zichtbaar moet zijn.
Deze mensen zoeken nooit oogcontact met een passagier want dat betekent werk. Ze lopen met een zwevende blik boven de passagier blij te zijn met zichzelf.
Goed cabinepersoneel werkt als een paard, zonder eruit te zien als een luxepaard.

Lisa de Wit

Over deze vrouw met dat kapsel gaat het dus: http://www.telegraaf.nl/binnenland/8033135/__Stewardess_ontslagen_door_haar__.html

Veronica Cramer, hoe kun je haar vergelijken met een postbode met ontbloot bovenlijf?

Deze vrouw heeft een stralende lach. En een prettig gezicht. En waar gaat het toch over?

Johan Nijhof

Een stralende lach en een prettig gezicht. Inderdaad. Des te meer snijdt het door je ziel als iemand wenkbrauwen of oorschelpen gebruikt voor een uitstalling kleinijzerwaren, of haar armen als kladpapier gebruikt. In een vliegtuig zie je meestal de stewardess eerder dan het kotszakje.