Zijn onze gemeenten en provincies te onnozel voor zelfstandigheid?

Een bewogen week voor het lokaal bestuur. Burgemeester Ahmed was goed nieuws voor wie hoopt dat migranten gewoon Nederlander worden en voor wie denkt dat inwoners van een gemeente moeten bepalen wie vooraan loopt bij hun optochten. Wethouder en gedeputeerde Hekking stonden intussen beteuterd te kijken naar de resten van hun IJslandse rentesneeuwpop.

Thorbecke schetste anderhalve eeuw geleden een vrij heldere verdeling van taken en bevoegdheden tussen gemeentes, provincies en het Rijk. Al werkende weg zijn er steeds meer dwarsdraden gesponnen die de machtsverhoudingen onoverzichtelijk maken. Den Haag wil graag taken afstoten, maar echt vertrouwen in de stad- en provinciehuizen heeft men niet. Daarom duurt alles zo lang. En zijn miljoenenmissers nooit ver weg.

Het aardige van de huidige crisis is dat dit soort nevelige verbanden even in zicht komen. Terwijl vrijwel niemand schadevrij rijdt, probeert iedereen in de verwarring wat macht erbij te pakken en de schuld elders te parkeren. De wethouders van Zundert en Goes en de gedeputeerde van Noord-Holland, die voor hun burgers respectievelijk 2,5, 12 en 100 miljoen ‘wegzetten’ op het (voort)vluchtige renteparadijs buiten de EU, gaven minister Bos (Financiën, PvdA) kans te zeggen dat lokale overheden voortaan maar weer bij papa moeten bankieren.

Een lokaal bestuurder, die net miljoenen heeft kwijtgemaakt en zich van geen kwaad bewust toont ‘want hij heeft de wet gevolgd’, begrijpt weinig van politiek als verantwoordingstheater. Is het zo moeilijk om je in te leven in de mensen die belasting betalen? Als een deel van de zoekgeraakte miljoenen ook nog (tegen een lagere rente) was geleend van de Bank Nederlandse Gemeenten, zoals De Telegraaf gisteren schreef, dan is het geloofwaardigheidsprobleem nog groter.

De formalistische verdediging van deze bestuurders was ontoereikend. Maar met die regels waar zij zich aan vastklampen, zijn ook gemaakt op de vorige oorlog. De wet Financiering decentrale overheden (Fido) trad in 2001 in werking. De provincie Zuid-Holland was net voor 47,5 miljoen het schip in gegaan met een idiote belegging in het handelshuis Ceteco. Dat vroeg om aanscherping van de voorwaarden waaronder gemeentes en provincies mochten beleggen.

Ook de regels voor het tijdelijk op de bank zetten van publieke gelden werden vastgelegd. Dat is die ‘A-rating’ waar Hekking steeds naar verwijst. AAA is beter, maar A is genoeg. En die IJslandse bank Landsbanki had A. Volgens de Fido-wet heeft iedere lagere overheid ook een treasury-statuut. De toelichting op de wet ademt de sfeer van zakendoen - de verkoop van de energiebedrijven werd voorzien, en wat te doen met díe miljoenen?

Dit voorjaar zijn voorstellen bij de Kamer ingediend om de wet weer te verbeteren. Maar de gebeurtenissen gingen sneller. De geldschuivers van gemeenten en provincies hebben zich blind gestaard op de wet én de goedkeuring die De Nederlandsche Bank (DNB) leek te geven aan de IJslandse banken. De nationale bank wist waarschijnlijk wel beter, maar zag zij zich gevangen in de afspraken binnen de Europese economische ruimte, waar IJsland deel van uitmaakt.

Minister Bos en de woordvoerder van De Nederlandsche Bank kijken nu boos naar IJsland, maar niets had DNB belet iedereen met overtollig spaargeld duidelijker te wijzen op de beperkingen van het goedkeuringsstempel, en dus op ieders eigen verantwoordelijkheid. Zeker de lokale treasurers. Ook nu nog zijn de teksten over in Nederland opererende buitenlandse banken op de website van DNB vaag en voor de consument weinig toegankelijk.

Opmeer (7 miljoen), Amstelveen (15 miljoen), Texel (2,5), Scherpenzeel (2,5) en Veere (3), allemaal vielen zij voor de rentelokkers uit Reykjavik. Hoe zwaar bezet kunnen de treasury-afdelingen in al die gemeenten zijn? En bij de provincie Groningen (30 miljoen)? Kennelijk zwaar genoeg om achter de IJslandse toprente te komen. Maar niet zwaar genoeg om te bedenken dat zij zelfs het geld van hun schoonmoeder nog niet op zo’n rekening zouden zetten - om met hoogleraar finance Jaap Koelewijn te spreken. Tenzij zij hun schoonmoeder haten.

De volgende inkijk in het systeem is die van het depositogarantiestelsel. Dat garandeerde eerst 20.000, toen dankzij Zalm 38.000 en nu met Bos’ verhoging 100.000 euro. Die uitkeringen worden volgens een onduidelijke sleutel omgeslagen over de nog overeind staande banken. Mooi voorbeeld van een sigaar uit andermans doos. Rabo-directeur Heemskerk (met zo’n 40 procent van de spaarmarkt) is niet geamuseerd.

In het economenblad ESB van gisteren schrijft WRR-lid en econoom Henriëtte Prast dat zij in 2004 met een buitenlandse collega al wees op deze en andere tekortkomingen van het garantiestelsel. Prast werkte destijds bij De Nederlandsche Bank. Maar noch de nationale bank noch de minister van Financiën noch de vereniging van banken hebben ervoor gezorgd dat het stelsel werd aangepast aan actuele eisen van redelijkheid en degelijkheid.

Het is besturen tijdens de verbouwing. Dat geldt ook voor de wijze waarop nu burgemeesters worden gekozen. Volgens de wet benoemt de Kroon nog steeds de burgemeester, lees: de minister van Binnenlandse Zaken. In haar ‘burgemeesterslezing’ van een jaar geleden maakte die minister, Guusje ter Horst (PvdA), duidelijk dat dat ook zo moet blijven. Want, hoewel zij in een globaliserende wereld voorstander is van versterking van het lokaal bestuur, de burgemeester moet bestuurlijk blijven en niet politiek worden.

Toen Den Haag zulke bestuurders nog mocht aanwijzen, na verdelend gekonkel achter gesloten deuren, zou in Rotterdam nu een CDA’er zijn benoemd. Maar het systeem is opgerekt richting democratie en nu mag de gemeenteraad zeggen wie het moet worden. En omdat de PvdA het bij de verkiezingen van 2006 goed heeft gedaan, hebben nu drie van de vier grote gemeenten een PvdA’er. Eén te veel volgens PvdA-bestuurder-burgemeester Cohen, donderdag in Pauw & Witteman, want het CDA is zo belangrijk in Den Haag.

Eigenlijk is Nederland één grote gemeente. En de rest is aankleding. Zeker de provincies.

Geplaatst in:
column
Lees meer over:
De Nederlandsche Bank
gemeente
Icesave
Noord-Holland
provincie
Wouter Bos
WRR

11 reacties op 'Zijn onze gemeenten en provincies te onnozel voor zelfstandigheid?'

Frank Lenssen

Perfect. Ik hoop dat Chavannes zijn columns over het Nederland anno 2008 nog eens bundelen zal; samen vormen ze een onovertroffen stuk contemporaine geschiedschrijving, en het is jammer dat niet iedereen de verwijzing naar de gemeente Juinen zal begrijpen. Want dat is met afstand de meest passende. (Ik stel me hierbij beschikbaar om die bundel te gaan annoteren voor de jeugdiger lezers.) Televisie is deze weken net zo leuk als ten tijde van het ‘jaar van de LPF’. De Hekkings van nu buitelen over elkaar heen om zich publiekelijk te verschonen; en de combinatie van gestamel, gehakkel, en ontwijkend antwoorden, gepaard aan een grote camerageilheid, is onovertroffen.

Wat ik onverdraaglijk vind: er moet een verband zijn tussen deze dure almachtsfantasieën en de kortingen op sociale uitgaven op gemeentelijk niveau (bijvoorbeeld het toekennen van bijzondere bijstand, zoals een lezer op het discussieforum schreef). Dat verband zou ik graag eens in detail uitgespit zien. En tenslotte: het siert NRC-Hb dat het hoofdredactioneel commentaar om een parlementaire enquête vraagt. Want deze onverantwoordelijke casino-activiteiten zijn maatschappelijk werkelijk wel schadelijker dan misstanden die in eerdere enquêtes onderzocht werden.

Ellen ten Bruggencate

Inderdaad: onnozel. En Den-Haag sliep blijkbaar. Zelfs na de affaire Leemhuis. Nu wordt er dan toch een onderzoek ingesteld. Mosterd na de maaltijd.

phil

Falende overheid. What’s new?

Klaas

Zijn onze gemeenten en provincies te onnozel voor zelfstandigheid? De vraag op deze manier stellen is gelijk aan hem beantwoorden. Als Den Haag toch eens wat beter toezicht zou houden. Als er op de ministeries van Financien en Binnenlandse Zaken toch een afdeling zou zijn geweest die deze vorm van treasury management screent. Dan zou dit allemaal niet gebeuren. Maar laten we elkaar niet voor de gek houden, naar dezelfde maatstaf gemeten is het Rijk ook te onnozel voor zelfstandigheid. Waarom lukt het de rijksoverheid niet een infrastructuur project binnen de begroting te realiseren? Ligt daar een andere vorm van onnozelheid aan ten grondslag? Kijk eens naar de financiele paragraaf van het regeerakkoord. Daar staat “inlopen vermogensoverschotten provincies” hetgeen betekent dat het Rijk die provincies met een fors eigen vermogen laat mee betalen aan het rijksbeleid. Die onnozele provincies worden wel gevraagd om die slimme rijksoverheid te helpen als het zo uitkomt. En Fank, wat heeft geld onderbrengen bij een ijslandse bank te maken met ” almachtsfantasieen”? Hebben alle spaarders die daar zijn gaan sparen daar ook last van? Ik heb ook geld bij een bank met een A-status. Als dat dom is, waarom sluiten we die tent dan niet en staan we alleen nog AAA banken toe? Probleem opgelost.

Kees van de Water

“Het aardige van de huidige crisis is dat nevelige verbanden tussen overheden even in zicht komen” Wat een journalistieke onnozelheid om dit te verklaren na de ergste financiële crisis die Marc Chavannes zelf ooit zal hebben meegemaakt. Enkele gemeenten en provincies zijn het slachtoffer van wat een jaar geleden ondenkbaar was.

Overigens een leuk stukje schrijfwerk voor Opinie en Debat, dat onderbouwt met alle sappige politieke gebeurtenissen en formele wetmatige Fido-afspraken natuurlijk niet tot de stelling kan leiden dat Nederland eigenlijk een grote gemeente is en de rest aankleding. De kern van de discussie zijn de volgende vragen: Zijn politici of uitvoerende ambtenaren verantwoordelijk voor het spaargedrag van overheden bij een dubieuze A-bank. Had de DNB eerder moeten waarschuwen of eerder het stelsel van toezicht moeten aanpassen? En meer vragen hoeven niet gesteld te worden! Het zwarte-piet-trekken moet dan ook maarmee gelijk gestopt worden.

Natuurlijk is de ondertoon dat Rijk, Provincie en gemeenten samen als gezamenlijke overheden geen ideaal bestuur vormen een open deur intrappen. Maar net zoals de democratie zijn tekortkomingen heeft, hebben onze overheden ook hun wettelijke en regelgevende tekortkomingen. Het knelt af en toe behoorlijk.

Hoe dan wel te reageren? Met enig geduld zullen er wel binnen een jaar politieke voorstellen komen waarbij alle afwegingen opnieuw voer voor discussie zullen zijn.

W. Geluk

Aan het einde van uw artikel stelt u de vraag: Is er nog plaats voor een provinciale bestuurslaag in NL?

Als er nu reeds gerede twijfel is, dan is het over 10 jaar helemaal zeker en is het een overbodige bestuurslaag.
Om personeels-problemen te voorkomen is het een goede methodiek om stap voor stap de taken af te bouwen en een aannamestop voor personeel en voor adviesbureaus in te voeren.
Over 10 jaar is dit probleem ‘geruisloos’ opgelost.

Overwegingen:
- De regelgeving op nationaal niveau komt ‘meer en meer’ uit “Brussel” en dan is er dus ruimte vrij op nationaal niveau om taken over te nemen van de provincie.
- Het aantal gemeenten in NL wordt door gemeentelijke herindeling steeds kleiner en is nu reeds op 438 aangekomen (van oorspronkelijk ca 1.500).
- Veel grote en middelgrote gemeenten doen hun ‘zaken’ direct met het Rijk. Wel is er veel contact tussen provincie en gemeenten als de gelden van het Provinciefonds (+ dividenden van de energiemaatschappijen) wordt verdeeld over de gemeenten.
- De plaats van de provinciale bestuurslaag wordt dan ook meer en meer ervaren als het ‘overdoen’ van dezelfde procedures en de toegevoegde waarde van deze bestuurslaag staat dan ook in geen verhouding meer tot de kosten.
- Het aantal provinciale medewerkers bedraagt ca 13.500 FTE’s (Full Time Equivalenten)
- De directe kosten van de provinciale bestuurslaag bedraagt: ca € 1,25 miljard per jaar

Bruins

Ben het eens met Willem Geluk. Hoewel TON een dipje heeft was het voorstel om de provinciale bestuurslaag af te schaffen zo gek nog niet. Volstrekt overbodig. Een orgaan waar politici in hun nadagen geparkeerd (kunnen) worden, meer is het niet.
CdK: een regent die zijn lege bestaan vult met lucratieve bijbaantjes. Volstrekt uit de tijd. Het zegt alles over de huidige politiek dat geen enkele partij de moed heeft dit orgaan op te heffen.
Verkiezingen voor PS: waar gaan ze over?!
Maar gaat er iets veranderen? De vraag stellen is hem beantwoorden.

Frank Lenssen

@Klaas (#4) -
almachtsfantasieën zijn er als iemand denkt weg te komen met iets dat heel gevaarlijk is, of fatsoenshalve niet kan. Want voor hem of haar gelden niet dezelfde risico-afwegingen die voor alle anderen gelden.
Dus als een wethouder publiek geld niet bij een veilige binnenlandse bank stalt, maar naar een niet-EU land brengt, waar een héél jonge bank zo maar de hoogste rente biedt; en niet eens de moeite neemt om de antecedenten van de leiding van zo een bank na te gaan; en niet eens meer in staat is te zien dat hij aldus de grens tussen beleggen en gokken overschreden heeft; dan noem ik dat een almachtsfantasie.
Tja, ook de kleine spaarder die argeloos geld onderbrengt bij een bankdirecteur die alcoholist is, één jaar gezeten heeft (en een imposant strafblad erop na houdt, en onduidelijke dingen met een Russische voetbalclub gedaan heeft) – noem je die slim?

Pety de Vries

Inderdaad, wethouders Hekking. Maar in hoeverre deugde de voorlichting? Van ‘triple A-ratings’ hoorde ik zelf vorig jaar pas via een bankman van ABN-AMRO, en ook, dat er nogal wat onduidelijkheid over was. Op de site van De Nederlandsche Bank is er geen heldere info over. Een enkel artikel in hun kwartaalbericht. Zoals in juni 2003, met de kop: ‘Meer informatie over kredietbeoordelaars’, en de terechte opmerking dat ‘verbetering van communicatie over de betekenis van ratings’ nodig is. Verbetering van communicatie? Welke communicatie dan? Het is zoeken naar een speld in een hooiberg, daar op die site. Er zijn wel een paar zo te zien degelijke vakstudies van nog oudere datum, maar die zijn volstrekt niet bedoeld voor wethouders of andere bankconsumenten. En er is een nieuwsbericht uit 2006: ‘Banken kunnen straks gebruik maken van kredietbeoordelingen van ratingbureau”. Banken, geen wethouders Hekking. En ons gaat het om de ratings van de bank zelf, of althans, daar hadden we graag meer over willen weten, als we er iets van geweten hadden. Een tip (niet van de DNB): je kunt wel zelf bellen met bijvoorbeeld Moody’s, kijk maar op hun site, en die geven dan vast wel info, voor een tarief. Natuurlijk, als je een paar miljoen wilt parkeren, is dat niet zo gek. Ook is het niet zo gek, als sparende wethouder, om zelf eens te kijken wat die ratings waard zijn. Toch niet echt betrouwbaar, als je de schaarse info van de laatste jaren op de DNB-site bij elkaar optelt. De bank heeft dan ook in zijn kwartaalbericht van maart dit jaar een stuk over ‘Kredietbeoordelaars onder vuur’, met, rijkelijk laat, de waarschuwing ‘de les voor beleggers: vaar niet blind op hun oordeel’. Triple A kan zo maar ineens A worden, of A zelfs B. En die aanbeveling uit 2003: verbeter de communicatie? Op de site ontbreekt zelfs een korte uitleg over het systeem van die ratings, met bijvoorbeeld de waarschuwing dat je natuurlijk zelf ook moet nadenken over wat je doet. Het idee dat geld maar beter verbonden kan zijn met ‘de eisen van redelijkheid en degelijkheid’, begint nu pas, ook rijkelijk laat, weer een beetje aandacht te krijgen.

visser

De provincies bulken van het geld, de gemeenten, scholen, zorgverzekeraars, woningcorporaties idem. Managers, bestuurders verdienen klauwen met geld. De DNB houdt geen toezicht op mijn pensioen . In de vastgoedsector wordt over de ruggen van de pensioenen geld verduisterd. Met het belastinggeld worden banken (ING en ABN)weer op de been geholpen. Voor zover ik het begrijp speculeert Bos met geleend geld. Mijn vertrouwen in de politieke en zakelijke elite is nul, nul. Volkomen ongeloofwaardig. Tot nu toe zitten alle brekebenen nog steeds op hun goedbetaalde stoelen, met Kok als voorbeeld.
Marc, je kan niet fel genoeg zijn om deze misstanden aan de kaak te stellen.

Frank Lenssen

Visser (#11) zegt het hard, maar wél waar het op staat (is dit goed Nederlands?); enfin-
er is in de voorbije 20 jaar iets ernstig veranderd in het hoofd van veel mensen. Je kunt dat psychologisch eindeloos omschrijven. Wat ik in Vissers bijdrage terecht lees: de relatie van het gepresteerde en de beloning is volkomen zoek, en niemand vindt dat meer erg, of ziet dat überhaupt nog. Dat is een moreel probleem, en ik betwijfel of je dat de generaties die nu de dienst uitmaken eigenlijk nog kunt inpeperen (zie de uitstekende overwegingen van J.H. Sampiemon in zijn columns). Tweede punt: werken met moeizaam bijeengezameld publiek kapitaal wordt op geen enkele manier meer als een extra verantwoordelijkheid gevoeld. De chefs acteren alsof dat geld gratis is, en alleen ter bevordering van hun eigen eer en glorie (en bovenal welstand) uitgedeeld werd.
Terrorfighter Tjibbe Joustra is wat mij betreft het meest afschrikwekkende voorbeeld van dit perverse denken (Google maar eens de omstandigheden rond zijn vertrek bij de UWV; en pak er een zakdoek bij).

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief