De documentaire Leegstand zonder zorgen van Abel Heijkamp geeft een kijkje in de wereld van het anti-kraken en de antikraakbureaus. Het anti-kraken is niet gebaseerd op de reguliere huurbescherming, en zelfs niet op tijdelijke huurcontracten volgens de Leegstandwet. De juridische basis voor het anti-kraken is een gebruiksovereenkomst tussen antikraakbureau en anti-kraker, die de bewoner rechteloos maakt. Gegadigden voor bewoning worden tevoren gescreend op hun correcte woongedrag.

Het antikraakbureau voert vaak onaangekondigd controles uit: géén feesten, géén logés, geen stickies roken, de tuin onderhouden en niet langer dan drie dagen wegblijven zonder toestemming van het antikraakbureau. Het niet voldoen aan deze eisen leidt, na een of twee waarschuwingen, binnen twee weken tot beëindiging van het contract.

Bewoners betalen geen huur aan het antikraakbureau, maar een gebruiksvergoeding. Deze kan oplopen tot 200 en 300 euro per maand. Vergeleken met een markthuur is dit meestal relatief laag. Maar voor het antikraakbureau, dat niet voor het bezit of het onderhoud van het vastgoed hoeft te betalen, zijn dit luisterrijke bedragen.

De contracten tussen antikraakbureaus en anti-kraker blijken nog steeds vol te staan met bepalingen die deels in strijd zijn met de Grondwet: veelal wordt de huisvrede aangetast en wordt inbreuk gedaan op de persoonlijke levenssfeer. Bijvoorbeeld door onaangekondigde controles en het verbod op allerlei gewoonten en activiteiten – tot en met het verbod om contacten te hebben met de pers.

Over de praktijk van kraak en anti-kraak weten we overigens weinig: een kennislacune die ons ernstig opbreekt nu de Tweede Kamer deze maand het wetsvoorstel van CDA, ChristenUnie en VVD behandelt om het kraken strafbaar te stellen. Als dit voorstel concreet beleid zou worden, zou de betekenis van het anti-kraken sterk toenemen. Het is slordig om ingrijpende veranderingen in het beleid door te voeren zonder een serieuze evaluatie van dat beleid.

Op het kraken, als langzamerhand achterhaalde vorm van eigenrichting, valt veel af te dingen. Maar het blijft van belang dat er een effectieve vorm van leegstandbestrijding voorhanden is, niet alleen in de woningvoorraad, maar ook in bedrijfsgebouwen. Als men zou overwegen om het kraken strafbaar te stellen, zal eerst een alternatieve vorm van leegstandsbestrijding moeten worden ontwikkeld.

Niet het gebruikscontract moet de basis vormen voor tijdelijke bewoning, maar het tijdelijk huurcontract. In het Burgerlijk Wetboek en de huurwetgeving zal een scherp onderscheid moeten worden gemaakt tussen de reguliere huurbescherming gekoppeld aan huurcontracten voor bepaalde tijd, en een aangepaste vorm van huurbescherming gekoppeld aan tijdelijke huurcontracten.

Tijdelijke huurcontracten moeten worden toegepast in scherp omlijnde gevallen, al naar gelang kenmerken van de woning (moeilijk verkoopbare woning, woning die wordt gesloopt of geherstructureerd, of specifieke studentenwoning) en kenmerken van de bewoner (student, of werknemer die tijdelijk in Nederland verblijft). De contracten voor bepaalde tijd mogen geen bepalingen bevatten die de huisvrede of de privacy onnodig inperken. Ze moeten een redelijke opzegtermijn hebben, afspraken vastleggen over een redelijke huur en een redelijke jaarlijkse huuraanpassing.

Gemeenten moeten goed zijn geïnformeerd over leegstaande woningen en bedrijfsruimte, moeten voldoende personeel inzetten om handhaving te garanderen, en dus ook voldoende financiën hebben om de publieke verantwoordelijkheden kracht bij te zetten. Gemeenten moeten niet zelf voor tijdelijke verhuur zorgen, maar dit overlaten aan bonafide private organisaties. Hier liggen evidente taken voor woningcorporaties die gehouden zijn – op basis van de Woningwet – om de huisvesting te verzorgen van huishoudens die hulp behoeven.

Vorig jaar deden CDA, VVD en ChristenUnie een initiatiefwetsvoorstel om kraken te bestraffen.

Donderdag wordt het voorstel in de Tweede Kamer behandeld. De drie partijen hopen op steun van de PVV. Eind deze maand volgt naar verwachting de stemming.

Hugo Priemus is emeritus hoogleraar volkshuisvesting aan de TU Delft Bekijk de documentaire van Abel Heijkamp via leegstandzonderzorgen.nl