Na de Europese verkiezingen valt vaak te horen dat er een ‘politieke aardverschuiving’ plaatsgehad heeft, maar als we de eerste schrik te boven zijn, is het toch goed naar de feiten te kijken. Die laten zien dat Geert Wilders er, ondanks maximale exposure in de media in de aanloop naar de verkiezingen, niet in geslaagd is in de buurt te komen van de percentages van Pim Fortuyn in 2002, toen hij kort voordat hij vermoord werd in sommige peilingen boven 30 zetels stond.

Het echte nieuws van 4 juni was de versplintering van het politieke spectrum - geen enkele partij kwam boven de 20 procent – en het verval van de PvdA. Maar de 17 procent van Wilders kwam niet onverwacht, als we iets beter naar de trend kijken. De LPF haalde in 2002 26 zetels, dus ook 17 procent van de stemmen. Als erfgenaam van Fortuyn is Wilders’ overwinning dus zeer relatief. Hij is in staat geweest het kiezerspotentieel dat er al veel langer is, naar zich toe te trekken. Daarmee is hij vooral winnaar in de strijd om de ontevreden, rechtse stemmen, de Nederlandse Joe the Plumbers. Dat is een knappe prestatie, mevrouw Verdonk moet zich omdraaien in haar politieke sterfbed.

Maar het is geen nieuws als het gaat om het xenofobe potentieel. SCP-onderzoeken laten al sinds jaar en dag zien dat een op de vijf Nederlanders veel problemen heeft met de aanwezigheid van buitenlanders, ze niet als buren of collega’s wil hebben. Nederlanders onderscheiden zich daarin helaas niet van andere Europese burgers. Twintig procent van Europa is door en door xenofoob.

In Nederland kreeg die vreemdelingenangst tot ver in de jaren negentig geen serieuze politieke vertaling. Dat had onder meer te maken met historische omstandigheden, natuurlijk in de eerste plaats de vernietiging van meer dan honderdduizend Nederlandse joden in nazikampen, maar ook met de navrante verbondenheid van de eerste extreem-rechtse partijtjes, NVU, Centrumpartij en Centrumdemocraten, met neonazistische personen en ideeën.

Pas Pim Fortuyn slaagde erin grote groepen kiezers te mobiliseren op een gemoderniseerd programma waarin linkse, emancipatorische elementen gemengd werden met unverfroren weerzin tegen moslims en islam. Hij exploreerde zo als eerste met succes het reservoir van zo’n 20 procent xenofoben. Dankzij zijn uitzonderlijke communicatieve eigenschappen én zijn vrije toegang tot de media - volgens VU-professor Kleinnijenhuis kreeg hij bijna de helft van de politiek gerichte televisieaandacht – liep zijn aanhang zelfs richting 30 procent.

Waar Fortuyn een kiezermarkt blootlegde, is sindsdien het gevecht om zijn erfenis losgebarsten. Als dat gevecht zich beperkte tot een vijfde van de kiezersmarkt, zou het geringe betekenis hebben. Dan gaat het om een hardcore gevecht op de rechterflank, waar eerst de matadoren van de LPF, daarna Rita Verdonk en nu Wilders zijn kunsten vertoont. Maar de echte tragiek is dat vele partijen zich ten doel hebben gesteld deze markt (terug) te veroveren. SP, PvdA, CDA en VVD lonken collectief naar deze beperkte kiezersgroep waardoor de PVV vrij spel krijgt.

Nu heeft Wilders ook veel geleerd van eerdere mislukkingen op de rechterflank. Hij houdt zich ver van traditioneel extreem-rechts. Hij is niet antisemitisch, hij zet de emancipatieagenda van links in om mensen te winnen voor zijn anti-moslim standpunt. Niet alleen inhoudelijk opereert hij slim. Hij heeft zijn beweging zo ingericht dat hij het alleenrecht heeft in zijn PVV. Daarmee sluit hij aan op het sentiment van de sterke man, terwijl hij elke mogelijkheid van een coupe van een andere sterke man tegen hem vanuit zijn eigen partij uitgesloten heeft, en daarmee een probleem geneutraliseerd heeft waaraan eerder extreme partijen te gronde gingen.

Maar dat neemt niet weg dat Wilders met deze overal als historisch aangemerkte zege bij de Europese verkiezingen, nog niet kan tippen aan wat Fortuyn had kunnen winnen als die misdadiger hem niet vermoord had. Kortom het blijft ruim onder het stemmenplafond van ongeveer twintig procent voor xenofobe protestpartijen. Als we meewegen dat Wilders uitzonderlijk veel media-aandacht gehad heeft, en vaak niet negatief, dan is hij een stemmentrekker van formaat, maar zal hij er nooit in slagen de doorbraak te bewerkstelligen die Fortuyn even in het verschiet had.

Laten we daarom Geert Wilders complimenteren met zijn Pyrrusoverwinning en ons vervolgens concentreren op al die partijen, de SP, de PvdA, het CDA en de VVD, die zich nu al jarenlang blindstaren op nog geen derde van het Nederlandse electoraat en zich en passant laten geselen door de hoon van Wilders en zijn Joe the Plumbers. Kiezers die niets van hen willen weten en niets van hen moeten hebben. Zolang zij zich op deze witte, xenofobe minderheid focussen zullen zij steeds verder krimpen, scheuren en verdwijnen. En tenslotte opgegeten worden door die ene of andere partij die ook in Nederland een Obama-coalitie weet te bewerkstelligen. De partij die joden en christenen, moslims en humanisten, hoog- en laagopgeleiden, mannen en vrouwen aan zijn zegekar weet te binden en daarmee een einde maakt aan de dramatische versplintering van de Nederlandse politiek.

Bart Top is publicist

Reageer op nrc.nl/expert