Juist, dus ‘swaffelen’ is het woord van het jaar 2008 geworden. Misschien een goed moment om de onzinnige verkiezing van het Woord van het Jaar ten grave te dragen.

Het Woord van het Jaar is een activiteit van Van Dale, sinds dit jaar samen met het Genootschap Onze Taal en dagblad De Pers. De motor achter het project is de hoofdredacteur van Van Dale, Ton den Boon. Sinds die bij Van Dale de leiding overnam, spant Den Boon zich in om ons nationale woordenboek en in ruimere zin het merk Van Dale een eigentijds imago te geven, dat anders stellig zou vergrijzen. Gewichtige woordenboeken mogen in dit tijdsgewricht dan weinig aantrekkingskracht hebben, voor taalvernieuwing, turbotaal, trends, hippe neologismen, is bij jongeren wel degelijk belangstelling.

Van Dale haakt in op die interesse, door de dikke Van Dale vaker te herzien en op te leuken met modetaal waarvan het de vraag is of die in een serieus woordenboek thuishoort (‘harrypotterbril’, ‘giacomettifiguur’) en door in december met de nodige publicitaire ophef een inventaris te maken van de nieuwe woorden die dat jaar heeft opgeleverd. Leuk boekje voor naast de kassa tijdens de feestdagen.

Maar wat is een nieuw woord? Er heeft vast wel eens iemand een omelet met augurken gebakken. Maar was er toen sprake van een nieuw gerecht? Of is iets pas een gerecht als het door anderen wordt overgenomen? Zodat het op een gegeven moment in een kookboek komt te staan, bijvoorbeeld, of op restaurantkaarten verschijnt. Dat gebeurde bijvoorbeeld met de junkfood-innovatie ‘kapsalon’ (patat, shoarma en gesmolten kaas) die sinds kort ook in andere snackbars te koop is dan de Rotterdamse cafetaria waar hij werd uitgevonden. Nieuw gerecht, nieuw woord, dat overigens niet op de shortlist van Van Dale staat.

Als iemand, een journalist, een blogger, of zomaar iemand op een chat-site, naar aanleiding van de affaire Duyvendak van ‘duyvendakken’ spreekt, een van de genomineerden voor 2008, is dat dan een nieuw woord? Op Internet komt het ongeveer 4.500 keer voor, maar dat zijn allemaal verwijzingen naar de verkiezing van het woord van het jaar, van primair gebruik is niet één voorbeeld te vinden, zodat ook onduidelijk blijft wat het nu eigenlijk betekent, iemand aanklagen om zijn actieverleden of juist het liegen erover.

Vraag mensen op straat wat het woord van 2008 was en de overgrote meerderheid zal zeggen ‘kredietcrisis’. Het staat niet op Den Boon’s lijst, waarschijnlijk omdat het te voor de hand liggend is. Daar haal je RTL Boulevard en SBS Shownieuws niet mee.

Lexicografie is niet alle woorden die je tegenkomt in een boek zetten, het is ook onderzoeken wat zo’n woord betekent, of het iets toevoegt, waar het voor staat, of het van voldoende gewicht is om te worden opgenomen in de nationale woordenschat. Inderdaad, al die arbitraire en elitaire afwegingen die tegenwoordig zo suspect zijn. Bij Van Dale blijkbaar ook, want elke geinige nieuwvorming die ze tegenkomen (horroropa, hufterindex, slaaprijden, bankendomino) komt op de lijst en de ‘saaie’, zoals kredietcrisis vallen af. Zo ook met ‘swaffelen’, het met de penis ergens tegenaan slaan (‘tikken’ schrijft Den Boon, die wellicht een piercing heeft?), in het nieuws gekomen toen een Nederlandse scholier op YouTube liet zien hoe hij de Taj Mahal ‘geswaffeld’ had. Een subcultureel fenomeen dat vroeger misschien niet eens op de taalradar zou verschijnen, maar door internet en journalistieke drempelverlaging onmiddellijk in de mainstream wordt gekatapulteerd. Dezelfde plebsdweep schrijft voor dat het ‘Woord van het Jaar’ alleen kan worden aangewezen bij volksraadpleging. Dat gaat natuurlijk per internet, en warempel, swaffelen wordt het ‘woord’ ‘van het jaar’.

Vervolgens meldt zich de onvermijdelijke ex-student die beweert dat hij en zijn dispuutgenoten begin jaren negentig in Groningen al veelvuldig met hun jodokus op barkrukken sloegen, en het einde van het verhaal is dat de verkiezing gemanipuleerd blijkt door GeenStijl, die eerder ooit al Rachel Hazes verkozen wisten te krijgen als Nederlander van het Jaar.

Ziedaar de wereld van wansmaak en populisme waartoe onze nationale lexicograaf zijn toevlucht heeft gezocht. Erg verheffend allemaal, om eens een woord van de vorige eeuw te gebruiken. Met taalcultuur heeft het intussen weinig meer te maken, maar daar gaat het Van Dale blijkbaar ook niet om. Publiciteit, een hip imago, ‘de jeugd bereiken’, daar gaat het om. Al moeten we de taal ervoor opofferen, Van Dale zal blijven bestaan!

Ik denk dat ik een dezer dagen de Taj Mahal van de Nederlandse taal maar eens ga swaffelen, het hoofdkantoor van Van Dale. En als de hoofdredacteur net naar buiten mocht komen, swaffel ik hem nog even mee.

Circa 16.000 mensen (57 procent) stemden op internet voor ‘swaffelen’ als Woord van het Jaar 2008. Tweede werd het woord ‘wiiën’ (12 procent). De Wii is een populaire Nintendo-spelcomputer.

Volgens hoofdredacteur Ton den Boon van de Van Dale is ‘swaffelen’ verwant aan woorden als zwaaien, zwiepen en zwenken en aan het in Vlaanderen regionaal gebruikte zwaffelen, aldus het ANP. Het staat allemaal voor heen en weer bewegen.

Jan Kuitenbrouwer is schrijver, journalist en directeur van De Taalkliniek.