Ruud Koopmans betoogt in de NRC van 19 november j.l. dat het integratiebeleid in Nederland bij lange na niet zo hard is, als Duyvendak, Engelen en De Haan beweren.

Om dat te staven gebruikt hij de MIPEX-index. Die index meet de ‘zachtheid’ van wet- en regelgeving ten aanzien van migranten in 28 EU-landen. Nederland staat in die index op de derde plaats, na België en Zweden. Welliswaar heeft Nederland zijn eerste plaats op deze index verloren, maar het staat nog steeds aanzienlijk hoger als Duitsland, Zwitserland, en Denemarken.

De MIPEX-index bestrijkt een breed terrein, want het is een optelsom van verschillende maatstaven: het recht van immigranten op een lange-termijn verblijfsvergunning, het gemak waarmee immigranten de nationaliteit van hun vestigingsland kunnen verkrijgen, het bestaan van een antidiscriminatie beleid, het recht op familiehereniging van immigranten, mogelijkheden van immigranten voor deelname in de politiek en grotere toegankelijkheid tot de arbeidsmarkt voor immigranten. Op al deze maatstaven scoort de Nederlandse wetgeving en beleid hoog, alvast hoger dan de meeste EU lidstaten.

Maar betekent dit nu ook dat immigranten in Nederland dankzij dit integratiebevorderende beleid het ook beter doen dan immigranten in Duitsland, Zwitserland, en Denemarken, de laagst scorende landen op deze MIPEX-index? Ik ben dat samen met andere onderzoeksters nagegaan, en het antwoord is duidelijk: nee.

Een hoge of lage score op de MIPEX index zegt weinig tot niets over het succes van immigranten in dat EU-land. Wet- en regelgeving lijkt geen effect te hebben op het feitelijke succes van immigranten in scholen, op de werkplaatsen, of op straat. De doelstellingen van het zachte beleid worden niet gerealiseerd, maar tegelijkertijd hebben harde maatregelen, zoals door Wilders en de zijnen wordt voorgestaan, ook geen effect.

Het integratiebevorderende beleid werkt niet op de arbeidsplek: wij vonden dat alleen het naturalisatiebeleid van EU landen leidt tot een grotere arbeidsmarktdeelname van immigranten in de EU landen. Geen van de andere beleidsmaatregelen die MIPEX meet had een effect op de kansen op arbeidsmarkt van vergelijkbare migranten. Het integratiebevorderende beleid werkt niet op school: wij vonden geen effect van de beleidsmaatregelen van de MIPEX-index op de onderwijsprestatie van vergelijkbare immigrantenkinderen in de EU landen. Het integratiebevorderende beleid werkt niet op straat: als wij de mate van waargenomen groepsdiscriminatie door immigranten groepen in alle EU landen vergelijken, vinden wij alleen dat in landen met een soepele toegang tot een lange-termijn verblijfsvergunning vergelijkbare immigranten minder groepsdiscriminatie ervaren. Geen van de andere beleidsmaatregelen had een effect op waarneming van groepsdiscriminatie.

De mate van integratie van immigranten in Nederland verschilt maar weinig van die van vergelijkbare immigranten in andere EU landen, ongeacht welk immigratie beleid daar gevoerd wordt. Soms is het ene land op een bepaald punt iets beter dan het andere land (bv Turken doen het beter op de Duitse arbeidsmarkt dan op de Nederlandse, waarschijnlijk als gevolg van het betere beroepsonderwijs in Duitsland), maar systematisch zijn die verschillen niet. Het belangrijkste verschil komt door de verschillen in landen van herkomst van immigranten in de verschillende EU-landen, niet door het immigratiebeleid van die bestemmingslanden. Koopmans overdrijft het feitelijk belang van de scores van de EU-landen op de MIPEX-index.

Deze index meet uitsluitend de wet- en regelgeving, maar niet wat er in de praktijk gebeurd. Er gaapt dus een kloof tussen de geest van die wetten en regels en de uitwerking daarvan in de praktijk. Dat kan komen omdat de regelgeving niet goed wordt uitgevoerd. Ook is het mogelijk dat een wet averechts werkt, bijvoorbeeld het willen vooruithelpen van immigranten middels soepele wetgeving kan kwaad bloed zetten bij de autochtonen, waardoor de interetnische spanningen oplopen en immigranten eerder belemmerd dan geholpen worden.

Ook kan het zijn dat het beleid geheel losgezongen raakt van de maatschappelijke werkelijkheid, en een eigen schijnwerkelijkheid creëert van subsidiestromen en overlegorganen. Tenslotte is het mogelijk dat de kracht van een maatschappelijke proces zoals immigratie zo groot is, dat geen nationaal beleid, hard of zacht, dat kan beïnvloeden.

Maar wat de verklaring ook is van deze kloof tussen beleid en praktijk, Duyvendak c.s. vergissen zich op twee punten. Niet alleen is er in Nederland helemaal geen sprake van een “dwingend neonationalistisch beleid”: de MIPEX-index laat dat zien. Bovendien hebben de zachte beleidsmaatregelen die Duyvendak voorstaat, niet het verwachte effect, want het heeft geen invloed op de mate van integratie op school, straat of het werk. Duyvendak c.s. bewijzen nergens dat door het huidige beleid het slechter gaat met de integratie van immigranten in Nederland.

Dat kan ook niet, want zowel het zachte beleid dat Duyvendak voorstaat of als het harde dat Wilders bepleit, hebben geen aanwijsbaar effect. Vanuit dit perspectief zijn hun beschuldigingen een slag in de lucht onder de Haagse stolp.

Jaap Dronkers is hoogleraar sociale stratificatie en ongelijkheid aan het Europees Universitair Instituut bij Florence (Italië). Het genoemd onderzoek staat op zijn homepage: www.eui.eu/Personal/Dronkers

De genoemde onderzoeken zijn:

1. Fleischmann, F. & J. Dronkers, 2008. 'De sociaaleconomische integratie van immigranten in de EU. Een analyse van de effecten van bestemmings- en herkomstlanden op de eerste en tweede generatie' Sociologie 4:2-37
2. Heus M. de & J. Dronkers. 'Can educational systems compensate for societal features? The effects of educational systems and societal features of both countries of origin and destination on the scientific literacy of immigrant children in Western countries'. Paper presented at the International Conference on Survey Methods in Multinational, Multiregional, and Multicultural Contexts, Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities, June 25-28, 2008.
3. André, S., J. Dronkers & F. Fleischmann. 'Perceptions of In-group Discrimination by First and Second Generation Immigrants from Different Countries of Origin in EU Member-States ' An older version of this paper was presented at the RC28 Spring Meeting 2008. Florence, Italy, 15-18 May 2008.

U kunt hier deelnemen aan de Expertdiscussies over integratie