De Belgische staat heeft veel politieke strijd overleefd, maar de huidige toestand begint te lijken op een zwanenzang. De regeringsvorming zit vast, omdat de staatshervorming stokt. De partijen zijn uitgepraat en de koning weet het niet. Enkele ervaren ministers van Staat moeten raad brengen. Maar zij zijn figuren uit de oude doos.

De vraag is welke houding Nederland aanneemt of zou moeten aannemen bij de verdamping van het politiek bestel in ons buurland. Is er eigenlijk wel eens over nagedacht? De Nederlandse houding ten aanzien van België slingert doorgaans tussen verwerping en ridiculisering. Nederlandse beleidsmakers raken stuurloos in België, omdat het een ‘ingewikkeld gedoe’ is.

Het duurde jaren voordat Den Haag in de gaten had dat België een federaal land was met de regionale entiteiten, Vlaanderen, Wallonië en Brussel. Den Haag ging daar zeer omzichtig mee om teneinde „de Belgische regering niet voor het hoofd te stoten’’. Maar die regering werd steeds meer een lege huls. Balkenende is de eerste premier die dat inziet. Hij gaat zelfs naar de receptie van de Vlaamse Gemeenschap op de Vlaamse feestdag. Maar hij is dan ook een Zeeuw.

De crisis in België komt niet onverwachts. Er is geen revolutie, maar een gestage culminatie van mislukkingen:

1Het proces van staatshervorming – dat al 37 jaar bezig is – bereikt het einde van splitsbare beleidsterreinen. Met enige moed kan men zelfs nog Justitie en de Belgische Spoorwegen opdelen tussen Vlaanderen en Wallonië. Het federale niveau is gereduceerd tot belasting, sociale uitkeringen en pensioenen. De meeste beleidsterreinen zoals onderwijs, landbouw, infrastructuur, economie en milieu zijn al jarenlang regionaal.

2Het Belgisch federalisme is vastgelopen. In 1993 maakte Jean-Luc Dehaene België tot een federale staat met drie gemeenschappen (Nederlands-, Frans- en Duitstalig) en drie gewesten (Vlaanderen, Wallonië en Brussel). Dat resulteerde in 6 regeringen met 6 parlementen, 60 ministers en 600 parlementsleden. Bijna elke twee jaar lijdt het politiek bestel onder verkiezingskoorts. Er ontstonden asymmetrische regeringen. Partijen regeren op één niveau en voeren oppositie op het andere.

3België heeft een economie met twee snelheden: een Vlaamse met groei en een Waalse met hoge werkloosheid. Vlaanderen wil lastenverlaging voor bedrijven; Wallonië wil lastenverhoging om werklozen te betalen. De economie is op een corporatistische leest geschoeid met grote invloed van vakbonden. De overheid heeft vrijwel al haar gebouwen verkocht en pensioenfondsen van overheidsbedrijven in de staatskas gegooid om gaten te dichten. België heeft geluk gehad met een lage rente op zijn torenhoge schuld. Maar de overheidsfinanciën zouden een nieuwe recessie niet overleven.

4De politieke elites zijn van elkaar vervreemd. De oude generatie (Dehaene, Claes, Martens, Spitaels, Nothomb, Michel) kende elkaar. Er was vaak een chemie. Die is er niet meer. Veel Vlaamse politici spreken geen Frans meer en Franstalige politici die Nederlands leerden, spreken het schabouwelijk.

Het meest waarschijnlijke is dat België evolueert naar een confederale staat, waarin niet veel overblijft van de federale overheid. Een gemeenschappelijke structuur blijft nodig, omdat Brussel een essentieel bindmiddel is. Het is een soort buitenechtelijk kind dat beide partners tot elkaar veroordeelt.

Maar er is ook een kans dat België echt uiteenvalt. Vlaanderen is economisch levensvatbaar; Wallonië kan niet zonder subsidie van buitenaf. Brussel zou volgens sommigen een status als ‘Washington DC’ kunnen krijgen, maar de EU en de Europese Commissie hebben geen idee van België en zijn byzantijnse politiek.

Als België uit elkaar valt, leidt dit tot een Vlaamse overheid als belangrijkste partner en een Waalse in mindere mate. Welke samenwerkingsverbanden zijn er denkbaar met Vlaanderen? Is een economische unie een optie? Een politieke fusie van Nederland en Vlaanderen, die in sommige enquêtes opduikt, is een zorgvuldig te omzeilen thema. Zo’n constructie zou in Vlaanderen nog grotere frustraties opwekken dan nu al bestaan.

De Nederlandse lijn is het best ‘pro iedereen’. Nederland moet de Belgen altijd helpen, in een moeizame revalidatie van de federale overheid danwel in de palliatieve zorg van de Belgische staat.

Na de landelijke verkiezingen in juni nam ook België afscheid van acht jaar paars. Maar anders dan bij ons, werd het in België al vóór het aantreden van een nieuwe regering een bestuurlijke chaos.

Probleem is dat door de verkiezingsuitslag – overwinning voor Vlaamse christen-democraten en Waalse liberalen – de Vlamingen en Walen op elkaar zijn aangewezen voor een coalitie. En terwijl de Vlamingen meer bevoegdheden naar zich toe willen trekken, vrezen de armere Walen daardoor het kind van de rekening te worden. Hun eis: het vergroten van het Franstalige territorium binnen België.

Vorige week strandden de formatiepogingen van Yves Leterme, de leider van de Vlaamse christen-democraten.

De Belgische koning Albert II heeft inmiddels gevraagd om het advies van acht ministers van Staat.