Geld verdienen met je eigen schandaal, het kan!

jonah lehrer1

Jonah Lehrer

De boel flessen, ontmaskerd worden – en er dan flink aan verdienen.

Ja, dat kan heel goed.

De Amerikaanse journalist Jonah Lehrer, die in opspraak kwam wegens ondeugdelijk citeren en ‘zelf-plagiaat’, gaf deze week een lezing voor een luttele 20.000 dollar.

En hij biechtte op:

Ik heb meer regels nodig.

Geen 20.000 dollar waard, concludeerde een kritisch verslag, maar wel ,,typisch Lehrer’’. Veel handige uitvluchten, veel verzachtende omstandigheden, maar weinig echt schuldbesef. Ook andere reacties waren niet mals: Lehrer wijt zijn misstap nog steeds aan van alles, behalve aan zijn eigen gebrek aan scrupules.

Jonah Lehrer is een auteur van journalistieke bestsellers over het brein, zoals Proust was A neuroscientist (2007) en Imagine. How Creativity Works (2012). Daarnaast werkte hij bij The New Yorker. Heel erg bij de tijd, dus. En heel erg high profile.

Maar het probleem was, een aantal citaten uit dat laatste boek over creativiteit bleken niet terug te vinden in de bronnen.

En dan ging het ook nog om woorden van Bob Dylan. Een artiest van wie zo’n beetje elke letter die hij ooit heeft uitgesproken wordt vastgelegd door ‘Bobheads’. Een van die Dylanologen zocht tevergeefs naar de bron van het citaat dat Lehrer in zijn laatste boek aan Dylan toeschreef, correspondeerde erover met Dylans management en met de auteur, en concludeerde dat het verzonnen was. Bob hád het misschien kunnen zeggen. Maar hij zei het niet.

Daarnaast dook ook een nieuw vergrijp op: zelfplagiaat. Lehrer had eigen artikelen gerecycled voor diverse opdrachtgevers, in iets andere bewoordingen.

Mag dat niet? Het is tenslotte je eigen werk… Of is het toch een vorm van bedrog, omdat je betalende opdrachtgevers voorspiegelt dat je origineel werk levert, terwijl je oude prak opwarmt? Het laatste, vond The New Yorker. Waarom dacht Lehrer eigenlijk dat hij dit kon maken?

Omdat hij geen journalist meer was, maar een onaantastbare ‘ideeënman’ met de status van een beroemdheid en een eigen marktpositie, betoogt de auteur van dit stuk. Kortom, met zijn schandaal zwengelde Lehrer terloops een discussie aan over auteursrecht en de vrijheid van een auteur met zijn eigen woorden.

Lehrer bood zijn excuses aan, maar het hielp niet. Hij nam ontslag bij The New Yorker, zijn boeken werden onder een vergrootglas gelegd op zoek naar meer bedrog.

Maar er is dus leven na het plagiaat. In elk geval als je al beroemd genoeg bent. Jong, begaafd en blank helpt misschien ook.

Dat lag toch net iets anders voor Janet Cooke. Deze jonge zwarte vrouw was een ambitieuze verslaggeefster van The Washington Post. Ze won in 1981 een Pulitzer met een bloedstollende reportage over ‘Jimmy’, een 8-jarige junkie in de achterbuurten van Washington. Cooke beschreef in dat verhaal indringend hoe de jongen werd geïnjecteerd met heroïne:

De injectienaald verdwijnt in de zachte huid van de jongen als een rietje in het midden van een versgebakken taart. Vloeistof lekt uit de naald en maakt plaats voor helder rood bloed. Dat bloed wordt teruggespoten in het kind.

Dat raakte natuurlijk wel een snaar. Lees haar complete, bekroonde reportage hier.

Eén probleem met het verhaal. Het was verzonnen. Er was geen ‘Jimmy’, en Cooke had geen onderzoek gedaan onder junks. Ze verzon de jongen en het plot van haar verhaal, om hogerop te komen bij de krant. Er waren op de redactie wel twijfels gerezen over haar werk, maar die drongen in de roes van het succes niet door bij chefs en hoofdredactie.

Een en ander kwam pas aan het licht, toen bleek dat Cooke gelogen had in het curriculum vitae dat ze had moeten indienen bij het Pulitzer comité. De ombudsman van The Post zocht de zaak uit, en schreef een – ook bloedstollend -rapport dat nog steeds geldt als een subliem staaltje journalistiek zelfonderzoek.

The Post drukte het integraal af. Cooke nam ontslag en verdween in de schaduw. Boze tongen voorspelden haar een grote toekomst als schrijfster van pulpromans, maar dat kwam er niet van. Cooke raakte nog net niet aan lager wal.

Pas in 1996 dook ze weer op, in het nieuws dat er een film van haar avontuur zou worden gemaakt. De rechten voor een script waren al verkocht voor 750.000 dollar, waarvan Cooke 55 procent zou krijgen. Die film is er nooit gekomen.

Jammer, want ook haar affaire roept prangende journalistieke vragen op over tunnelvisie, redactionele organisatie en moraal. Zo gaf haar chef, de legendarische Bob Woodward, dertien jaar later dit commentaar:

Het duurde even voor ik begreep dat er ook een morele fout was gemaakt, onvergeeflijker nog dan de journalistieke fout. Ik had eerst moeten proberen dat kind te redden en dán pas het verhaal in de krant moeten zetten. [..] Mijn journalistieke fout was ernstig, maar het morele gebrek was erger. Bovendien, als ik me meer zorgen had gemaakt om dat kind, waren we er ook eerder achter gekomen dat het verhaal niet klopte. Dan was er helemaal geen journalistieke fout geweest.

Woodward maakt hier een interessant punt: meer moraal en minder publicatiedrift hadden de krant dus kunnen redden. Had dat ook The New York Times kunnen behoeden? Die krant werd in 2003 in een diep schandaal gestort, toen bleek dat de jonge verslaggever Jayson Blair citaten, bronnen en delen van zijn stukken had verzonnen.

Blair sprak mensen aan de telefoon maar schreef zijn stukken of hij hen had bezocht, inclusief beschrijvingen van hun interieur. Hij versloeg festiviteiten die hij alleen op televisie had gezien. Hij schreef over uit andere kranten, en hij verzon dingen. Als excuses gaf hij op: de werkdruk bij de Times (Blair schreef in vier jaar ruim zeshonderd artikelen), maar ook zijn onzekerheid, ambitie en cocaïneverslaving.

Het schandaal werd in de krant zelf uitgezocht en leidde tot het vertrek van Blair, zijn chef en hoofdredacteur Howell Raines – die hem de hand boven het hoofd hadden gehouden, ondanks de waarschuwingen van collega’s die zijn beroepsethiek niet vertrouwden.

Volgens critici was Blair door zijn chef en Raines de hand boven het hoofd gehouden omdat hij zwart was. De hoofdredactie had de krant meer divers wilde maken. Ook dat leidde tot veel discussie op de krant en in de media.

Uiteraard werd er een website gewijd aan de zaak, met het laatste nieuws (tot 2004). Over het beleid en de val van Raines verscheen dit lijvige, academische artikel. En hier een overzicht van alle journalistieke reflecties op de zaak.

Het schandaal diende trouwens ook als inspiratie voor het vijfde en laatste seizoen van tv-serie The Wire, waarin de journalist van een krant in Baltimore een seriemoordenaar verzint.

Blair zelf schreef natuurlijk ook een boek, Burning Down My Master’s House (met een weinig subtiele slavernijverwijzing in de titel). Dat werd een flop.
Hij geeft nu cursussen aan mensen met angst- en verslavingsproblematiek.

“Hij kan op een prachtige manier contact leggen met mensen”, aldus de psycholoog die hem in dienst nam.

Lees meer over:
beroepsethiek
hypes

8 reacties op 'Geld verdienen met je eigen schandaal, het kan!'

Mirte

Volgens mij verzint McNulty (rechercheur) in seizoen 5 van The Wire de seriemoordenaar, niet een journalist. Het wordt wel kritiekloos overgenomen door de kranten (zonder verder onderzoek te doen). Geweldige serie overigens, The Wire.

Titus

De lijn tussen schandaalpers en pers is dun. Soms kukelt de ‘serieuze pers’ de schandaalkant in, maar dat is niet nieuw en niet voorbehouden aan schrijvende journalisten. Ook fotografen hebben er wel eens last van. Soms gebeurt dat zonder kwade intenties, soms gaat men bewust over de schreef. Om hogerop te komen, indruk te maken, rekeningen te betalen. Niets menselijks is de journalist vreemd. Vreemd is dat lezers klakkeloos alles dat afgedrukt staat voo waar aannemen. Nieuws is al voor de intrede van het tabloidformaat ook: vermaak. En nieuws creeert nieuws. Dat blijkt ook uit de gages die Lehrer opstrijkt. Het zegt overigens meer over het publiek, dat hem graag leest en hoort, dam over zijn honger naar geld of roem: zonder publiek is er immers geen geld of roem. Dus waar Lehrers’ schnabbel onder de loep genomen wordt is het ook goed om het op sensatie en vermaak jagende publiek in ogenschouw te nemen. Zolang die animo er is, is er kans om geld mee te verdienen en is er kans dat de waarheid sneuvelt.

Sjoerd de Jong

@Mirte: U heeft gelijk: het is de rechercheur die in eerste instantie de seriemoordenaar verzint. Maar de journalist komt op hetzelfde idee (hij belt zichzelf, vervalst zijn aantekeningen) en krijgt de schrik van zijn leven als hij door de ‘echte’ seriemoordenaar (de rechercheur) wordt gebeld. Zo wordt het een samenzwering tussen hen beiden. Hij wint er een Pulitzer mee, een verwijzing naar de zaak met Cooke. Inderdaad, geweldige serie.

Patrick Bos

“Jong, begaafd en blank helpt misschien ook.” Blank? Wat heeft dat er mee te maken? Kom wel vaker dit soort Amerikanismen tegen in de stukjes aan de rechter kant van de website, misschien iets om op te letten. Het geeft mij soms het gevoel dat deze verhalen letterlijk van de Amerikaanse bron overgenomen zijn zonder fatsoenlijke vertaling naar de Nederlandse context. Dat kan ik op die Amerikaanse websites dan ook wel lezen.

Maarten van Essen

De bekendste gevallen journalist is misschien nog wel Stephen Glass die voor The New Republic een groot gedeelte van zijn verhalen zelf verzonnen had. Daar is zelfs een prachtige film over gemaakt, Shattered Glass.

Arend Moordrecht

Lehrer kwam dus in opspraak door citaten te verzinnen en eigen artikelen te recyclen. Dat is iets anders dan ‘plagiaat’.

Eduard Douwes Dekker

Multatuli maakte het nog bonter. Hij verzon een krant! De Mainzer Beobachter.

Sjoerd de Jong

@ Moordrecht: dank, dat is aangepast. Lehrer kwam in opspraak omdat hij citaten niet kon waarmaken en omdat hij eigen teksten bleek te recycelen (volgens zijn critici: zelfplagiaat).
@ Patrick Bos: in de Amerikaanse context is dit inderdaad een zwaarwegend punt. Het speelde een rol in de discussie over Jayson Blair (die werkte dan ook bij een Amerikaanse krant). Dit stuk signaleert dat; een vertaling naar de Nederlandse context zou weer andere voorbeelden vergen.

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief