Lees de bijsluiter bij de krant: graag ook wederhoor toepassen

Een artikel uit de krant over ADHD belandde op een cd-rom van een farmaceutisch bedrijf. Voorlichting of gratis reclame?

Niet in alle oude kranten wordt de vis verpakt. Soms wordt daarin  juist gehengeld naar stukken waar slimme ondernemers nieuwe vangst mee aan de haak hopen te slaan.
Ingewikkelde beeldspraak. Maar het gaat hierom. Een artikel over ADHD dat in juni 2007 in de krant stond, Pietje is onrustig. De onstuitbare opmars van de gedragsstoornis ADHD onder kinderen, blijkt dankbaar te zijn gebruikt door de farmaceutische industrie. Zonder medeweten van de auteur kwam het terecht op een cd-rom voor scholieren. De cd-rom werd op zijn beurt inzet van een procedure bij de stichting die toeziet op de Code Publieksreclame voor Geneesmiddelen. Resultaat: een afkeurend oordeel over de cd-rom, en over het stuk uit de krant.

Deze vis werd dus duur betaald.

Voor welke geneesmiddelen werd in het stuk reclame gemaakt?

Pietje is onrustig,  gepubliceerd in de toenmalige zaterdagbijlage van de krant, is vooral een beschrijving van de stormachtige opkomst van de diagnose ADHD (Attention Deficit  Hyperactivity Disorder).

Maar aan het slot van het stuk zingen enkele jonge patiënten de lof van een nieuw geneesmiddel, dat je maar één keer per dag hoeft te nemen (ADHD-patiënten vergeten vaak hun pillen te slikken). Sinds hij Concerta slikt, gaat het beter met hem, staat er over Jacob. „Hij flapt er niet meer van alles uit. Bijwerkingen voelt hij niet.” En Matthijs „haalt weer regelmatig zevens en achten”. Al zegt zijn moeder: „Het is geen wondermiddel.” Vervolgens komt een psychiater aan het woord, „een pionier” op ADHD-gebied. Zij ziet „grote voordelen” van de nieuwe pillen en vindt het moeilijk te verkroppen dat alleen het oude middel Ritalin („onspul”) wordt vergoed.

Dit stuk kwam terecht op een cd-rom van het farmaceutische bedrijf Janssen-Cilag bv, fabrikant van het middel Concerta. Op het hoesje van de cd-rom staat de tekst: „Heb je ADHD? Houd er een spreekbeurt over!” En dat kan heel goed, want op de cd-rom „vind je alle info die je nodig hebt om jouw ADHD-spreekbeurt hot te maken!” De cd-rom is bedoeld voor patiënten, met name voor   (ouders van) scholieren met ADHD.

De stichting Code Geneesmiddelen Reclame (CGR) oordeelde in november dat een aantal onderdelen van die cd-rom, waaronder het stuk uit de krant, in strijd zijn met de Code Publieksreclame voor Geneesmiddelen. Publieksreclame mag niet voor middelen die alleen op recept verkrijgbaar zijn. En het artikel bevatte ‘aanprijzende elementen’  over Concerta. Het was ook ‘niet gebalanceerd en genuanceerd’, vond de stichting.

De CGR is een zelfregulerend orgaan van de geneesmiddelenindustrie, geen onafhankelijke rechter. Toch moet die uitspraak voor de krant reden zijn zich achter de oren te krabben. Wat is hier misgegaan?

Allereerst: de auteur van het stuk, een medewerker van de krant die inmiddels elders werkt, zegt niets te weten van de cd-rom.

Het bedrijf heeft hem geen toestemming gevraagd zijn stuk over te nemen, zegt hij, laat staan hem ervoor betaald.
Wat de inhoud betreft: hij heeft er ‘niet bij stilgestaan’ dat de citaten die hij optekende uit de mond van patiënten, van context moesten worden voorzien. Patiëntenverenigingen spanden zich destijds hevig in om het nieuwe, maar dure middel vergoed te krijgen. Hij had dus wederhoor moeten plegen bij anderen dan de pleitbezorgers die hij nu opvoerde. Niet omdat wat zij zeggen niet waar zou zijn, maar omdat het middel inzet was van een controverse. De les die hij heeft geleerd: „Schrijven over geneesmiddelen is lopen op eieren.”

Het pijnlijke is, dat hij dat uit de krant had kunnen  weten. De medisch redacteur van de krant had een jaar eerder twee kritische stukjes gewijd aan de controverse om de nieuwe ADHD-pillen. De minister van Volksgezondheid had daar twee keer een negatief advies over gekregen: het voordeel van eenmalig gebruik woog niet op tegen de hoge prijs. De medisch redacteur was het daarmee eens: „Voor die innovatie moest de prijs zeven maal over de kop.” Dat kwam hem te staan op een boze brief van een psychiater die Concerta aanprees – en die een jaar later  opduikt in het artikel over onrustige Pietje.

De medisch redacteur had het stuk niet van tevoren gelezen, maar wond zich er wel over op toen hij het in de krant zag. Hij zegt dat de redactie wetenschap een streng criterium hanteert bij artikelen over nieuwe geneesmiddelen. Er moet een wetenschappelijke publicatie over zijn, in een gerenommeerd gereputeerd tijdschrift – zoals The Lancet of The British Medical Journal. Bovendien moet je de conclusies van dat onderzoek nauwkeurig lezen. Dat alles is volgens hem nodig „om de invloed van de industrie, en manipulatie, terug te dringen”.

Hij waarschuwt ook tegen het klakkeloos citeren van patiënten. Je kunt altijd wel tevreden patiënten aangeleverd krijgen door patiëntenverenigingen. Die worden, is zijn ervaring, ook  vaak gesponsord door de industrie.

Sommige wetenschappers vinden dat er ten minste twéé onderzoeken moeten zijn die een uitkomst bevestigen. Dat gaat te ver, vind ik. Goede journalistiek is streng, maar geen wetenschap. Het neemt niet weg dat journalisten altijd bedacht moeten zijn op de keerzijde van een jubelverhaal: wederhoor is geen extraatje, maar een eis.

Een les voor de krant lijkt me ook dat redacteuren beter van elkaar moeten weten waar ze mee bezig zijn, en wat er al over een onderwerp is geschreven. Dat het hier om een medewerker ging (die zelf geen toegang had tot het archief van de krant), is geen excuus: zijn stuk is in de krant gezet door redacteuren die een paar bureaus verderop zitten bij de medisch redacteur.
Zulke goede voorbereiding moet  natuurlijk zeker bij controversiële kwesties. Anders word je er ook maar onrustig van.