Rotterdam, 30 april. Voordat de Nederlandse militaire missie in Uruzgan begon, stelden juristen bij Defensie zich de vraag: in hoeverre is Nederland aansprakelijk als het gevangenen overdraagt aan de Afghaanse geheime dienst?

Het ‘monitoren’ van overgedragen gevangenen is „niet wenselijk”, schreef de directeur juridische zaken van het ministerie van Defensie, S. B. Ybema, in een interne nota. „Hierdoor zou Nederland alsnog verantwoordelijk voor deze personen kunnen worden.”

In weerwil van Ybema’s advies volgen Nederlandse militairen en diplomaten de gevangenen wel. Dat doen ze om erop toe te zien dat Afghanen niet worden mishandeld. Uit hun verslagen blijkt dat Afghanen zeggen te zijn geslagen door de geheime dienst, zo meldde deze krant gisteren.

Ook al is het de Afghaanse geheime dienst die gevangenen slaat, toch heeft Nederland een juridische verantwoordelijkheid, zegt Liesbeth Zegveld, advocaat en hoogleraar internationaal humanitair recht. „Op het moment dat Nederlandse militairen gevangenen overdragen aan de Afghaanse autoriteiten, zijn ze al verantwoordelijk. Of ze nu gevolgd worden of niet – dat is niet relevant. Het volgen van gevangenen kan voorkomen dat ze daadwerkelijk worden mishandeld. In die zin is toezicht een logische stap voor Nederland, nu het weet hoe groot het risico op mishandeling is. De stelling van Ybema dat Nederland maar beter geen toezicht kan uitoefenen is dan ook onbegrijpelijk. Geen toezicht willen uitoefenen betekent ook: geen gevangenen overdragen.”

Nederland maakte afspraken met Afghanistan over correcte behandeling van gevangenen door Afghaanse autoriteiten. Dat is vastgelegd in een ‘memorandum of understanding’, een MoU. Op papier lijkt alles geregeld.

„Het afsluiten van zo’n MoU is op zich al opmerkelijk. Daaruit blijkt dat Nederland de Afghaanse overheid nooit vertrouwd heeft als het gaat om uitleveren van gevangenen en hun behandeling daarna. Nederland heeft toch ook geen extra afspraak, bovenop bestaande rechtsregels, met bijvoorbeeld België, dat Nederlandse gevangenen in dat land niet mogen worden gemarteld?

„Zet je dat expliciet op papier, dan is dat dus al heel opvallend. Als nu wordt bewezen dat de gevangenen ook geslagen worden, dan is zo’n MoU weinig waard. Het suggereert dat Nederland garanties zijn gegeven, maar die veiligheid is er niet.”

Moet Nederland dan stoppen met overdragen van gevangenen?

„Er zijn risico’s, dat blijkt. Nederland moet geen gevangenen uitleveren aan de Afghaanse overheid. Als je dan toch wil overgedragen, moet je vervolgens echt goed toezien op de behandeling van gevangenen en direct actie ondernemen als het fout gaat. Gevangenen zijn door Nederlandse handen gegaan. Dat impliceert een verantwoordelijkheid. Als land moet je voorkomen dat gevangenen worden geslagen of mishandeld.”

Buitenlandse Zaken zegt: Afghanistan is een soevereine staat en het is dus primair verantwoordelijk voor de berechting en behandeling van gevangenen.

„Nederland zit in Afghanistan met militairen. Die militairen maken gevangenen. Het is dus ook een verantwoordelijkheid van de Nederlandse staat hoe de gevangenen worden behandeld nadat ze zijn overgedragen.”

Afghanen melden dat ze zijn geslagen. Marteling, zoals in Kandahar plaatsvond, is niet bewezen. Hoe erg is het slaan van gevangenen door de geheime dienst NDS?

„De Geneefse conventie zegt: alleen overdragen als het écht kan. Alleen al op basis van deze signalen [meldingen van Afghanen aan ambassadepersoneel dat ze zijn geslagen door de NDS, red.] zouden gevangenen niet mogen worden overgedragen. Op grond van de mensenrechten is slaan verboden, en alles wijst erop dat Nederland er weet van heeft.”

Hoever moet Nederland gaan om de gevangen te monitoren? Nederland heeft gesteld dat een bezoek per drie maanden wel voldoende is.

„Als je vaststelt dat er 150 mensen gevangenen zijn genomen, en als het klopt dat er maar vijf keer een bezoek is gebracht, dan is dat te weinig. Het betekent dat sommige gevangenen misschien één of twee keer een bezoek hebben gekregen van controleurs. Met zo’n lage frequentie voorkom je geen mishandeling. Littekens kunnen eenvoudig verdwijnen met zulke lange tussenpozen.”

Stel: een door Nederland overgedragen gevangene is mishandeld en klaagt de Nederlandse staat aan. Hoe sterk is zijn zaak?

„Een gevangene staat sterk in zo’n geval. Er moet eerst nader onderzoek komen naar de behandeling van gevangenen. De bewijzen zijn nu nog te mager, maar de verklaringen roepen wel grote vragen op over hoe gevangenen worden behandeld door de NDS. Zeker als blijkt dat het slaan heeft plaatsgevonden tijdens het verhoren. Dan is dat bedoeld voor het verkrijgen van een bekentenis. Bij meldingen dat Afghaanse gevangenen zouden worden geslagen, zouden er alarmbellen moeten gaan rinkelen.”