Den Haag, 14 april. De schuldvraag. Dat is de rode draad in de lezersreacties die NRC Handelsblad ontving op een serie over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel. Pensioenfondsen worstelen met tekorten als gevolg van de crisis waardoor premies omhoog gaan en uitkeringen worden bevroren. Tegelijkertijd wil het kabinet de AOW-leeftijd verhogen van 65 naar 67 jaar omdat tegenover een groeiende groep AOW’ers een slinkende beroepsbevolking staat.

Wat is de achtergrond van deze problemen? Waren ze te voorkomen en hoe moet het worden opgelost? De discussie over het Nederlandse pensioenstelsel leidde bij lezers meer tot boosheid dan tot de inspiratie die bijvoorbeeld de Tilburgse econoom Lans Bovenberg uit de vergrijzingsproblematiek put. Bovenberg ziet in de vergrijzing het succes van de moderne samenleving en beschouwt de onvermijdelijke herziening van het stelsel als een unieke kans voor ouderen om op een andere manier te participeren in de samenleving. Hij spreekt van emancipatie.

Juridische houdbaarheid van AOW wijziging

Maar lezer W. Boerman werpt de vraag op in hoeverre een wijziging van de AOW-leeftijd juridisch houdbaar is. Hij stelt dat de AOW, in 1957 ingesteld, wettelijk gezien de uitkering van een verzekeringspolis is. Daarom zou een aangepaste Algemene Ouderdomswet alleen van toepassing kunnen zijn op de nog op te bouwen rechten en niet op eerder opgebouwde verzekeringsrechten. „Het zou ook te gek voor woorden zijn als een verzekeraar eenzijdig opgebouwde verzekeringsrechten zou kunnen veranderen.”

De AOW is normaal gesproken een zaak van de overheid en de aanvullende pensioenen behoren tot het private domein van de sociale partners die samen de pensioenfondsen besturen. Toch zijn niet alleen werkgevers- en werknemersorganisaties verantwoordelijk voor de financiële gaten bij pensioenfondsen, volgens ir. G. Halmos treft de politiek ook blaam. Hij herinnert eraan dat nog niet zo lang geleden in Den Haag uitgebreid gediscussieerd werd over de rijkdom van pensioenfondsen. Toen werd geopperd de vermogens van pensioenfondsen, die niet belastingplichtig zijn, fiscaal iets af te romen. De vraag is of deze politieke onzekerheid de reservevorming bij pensioenfondsen heeft ontmoedigd.

Niet zeuren

„Als je in de vette jaren de schatten niet vergaart, moet je niet zeuren als in de mindere jaren de pot leeg is”, schrijft G. Halmos.

Lezer L.P. van den Bosch meent dat de overheid – als werkgever – de pensioenpremies bij het ABP al vanaf 1996 te laag vaststelde, louter omdat dit besparingen voor de staatskas opleverde. Hoe kan een overheid die zelf „perfide” is nu het voortouw nemen in de huidige problematiek, vraagt hij zich af.

Sommigen ergeren zich aan het verplichte karakter waarmee er premie aan het pensioenfonds wordt afgedragen. „Het zou allemaal nog tot daaraantoe zijn als ik de keuze had om me al dan niet bij een pensioenfonds aan te sluiten”, schrijft Han van der Horst. „Ik betaal verplicht premie sinds 1971 en moet nu constateren dat deze premies kennelijk verkeerd belegd zijn. Nooit is mij iets gevraagd. Nooit is mij iets voorgesteld. Wel is mij jaarlijks mededeling gedaan hoe hoog mijn pensioen zou zijn op mijn 65ste.”

Diverse lezers hebben kritiek op de lezing dat de overheid steeds meer moet bijpassen – dit jaar 9 miljard euro – om de AOW-uitkeringen op peil te houden. Omdat de overheid onvoldoende AOW-premies binnenkrijgt om er tegelijk alle AOW-uitkeringen mee te betalen, worden andere belastinginkomsten gebruikt voor het ‘staatspensioen’.

Waarom heeft men het altijd over de kosten van de AOW’ers en nooit over de inkomsten die ze voor de staatskas genereren, vraagt Daan D’Hoore uit Leiden zich af. Bovendien stellen verschillende lezers dat het groeiende gat op de rijksbegroting helemaal niet door de vergrijzing komt, maar een gevolg is van de manier waarop de overheid haar boekhouding voert.

Overheid incasseert AOW-premies niet meer

De zogeheten heffingskortingen, de bedragen die burgers in mindering mogen brengen op hun te betalen inkomstenbelasting, zijn de afgelopen jaren dermate gegroeid dat de grondslag waarover burgers AOW-premie afdragen is versmald. Volgens Ans de Jong-Nonner incasseert de overheid daardoor inmiddels bijna de helft van de AOW-premies niet meer.

„De heffingskortingen voor arbeid en kinderen zijn zo duur geworden dat het kabinet daardoor 9 miljard moet bijdragen voor de AOW. Het beeld ontstaat van een te dure AOW voor te talrijke pensionado’s. Maar er zouden meer dan genoeg premies voor de AOW-uitkeringen worden ontvangen als de heffingskortingen gewoon door de schatkist zouden worden gefinancierd. En u ziet het gevolg van die beeldvorming; de AOW-leeftijd gaat omhoog, terwijl dat nergens voor nodig is.”

Overheid krijgt te weinig geld binnen

Maar feit blijft dat er te weinig geld bij de overheid binnenkomt. Als de grondslag voor een belasting wordt versmald, komt er altijd minder geld binnen. Wanneer het kabinet de heffingskortingen zou afschaffen – een politieke keuze – zou dat resulteren in een forse lastenverzwaring voor de burger.

Paul van der Varst wijst erop dat minister Bos (Financiën, PvdA) het niet nodig vond de systematiek van heffingskortingen voor de betaalbaarheid van de AOW te veranderen omdat het een vestzak-broekzakdiscussie zou zijn. „Dat laatste is natuurlijk waar, maar dan gaat het niet aan om voortdurend alarmerende berichten over de kosten van de AOW te publiceren, zonder de andere kant van de medaille te vermelden.”