Aandeelhouder laten opdraaien voor milieuschade

FILE - In theis Sunday, Jan. 16, 2011 file photo, an Emirati man pass by 10mw photovoltaic plant at Masdar City in Abu Dhabi, United Arab Emirates. The dean of a research institute at the core of Abu Dhabi's green-energy city said Sunday the government remains firmly committed to renewable power after recent shifts in the ambitious project's goals. Masdar City was originally conceived as a self-contained "carbon-neutral" community of 40,000 residents and even more commuters where cars would be banned and waste and water would be recycled.(AP Photo/Kamran Jebreili, File)

Het huidige energiesysteem is een moloch met een zichzelf versterkend mechanisme (‘success to the successful’) dat traditionele energiebronnen (lees: fossiele brandstoffen) sterk bevoordeelt ten opzichte van minder milieubelastende alternatieven.

In een artikel in PNAS (hier de samenvatting) beschrijven de Nederlander Jérôme Dangerman, jurist verbonden aan het International Institute for Applied Systems Analysis en de Radboud Universiteit, en Hans Joachim Schellnhuber van het klimaatinstituut in Potsdam, hoe dat mechanisme is ontstaan en werkt, en ze doen een suggestie hoe je het kunt doorbreken.

Veel van de voorbeelden van die zogeheten lock-in zijn bekend. Maar door ze in context te bespreken, wordt inzichtelijk waardoor sinds 1973 het verbruik van fossiele brandstof, ondanks alle nadelen, meer dan verdubbeld is, terwijl het aandeel schone energie gering blijft.

Twee voorbeelden uit het artikel:

To create appropriate technology, large investments in research and development (R&D), demonstration, testing, and equipment are needed. Generally speaking, the higher the investments, the better are the results. Thus, increased investments lead to improved R&D, superior demonstration and testing processes, better equipment, and finally, to improved production and products. The higher the quality of the product—assuming appropriate support by marketing and sales—the more products will be sold.

Niet alleen de producenten versterken het bestaande systeem en houden het in stand, ook de consumenten doen dat:

Moreover, once customers have purchased a particular technology (e.g., a car with a combustion engine) that uses a certain type of energy (e.g., gasoline or diesel), they and future customers are inclined, or even obliged, to purchase a product using the same technology and associated energy, because there already is a network (e.g., of gas stations) in place to facilitate the use of that particular technology and energy (coordination/network effects).

De auteurs geven een aardig historisch voorbeeld van hoe het kan werken. Ze beschrijven hoe tegelijk met de ontwikkeling van de verbrandingsmotor voor auto’s aan een alternatief werd gewerkt: een motor op basis van een stoommachine. Maar de gebroeders Stanley, die daaraan werkten voelden niets voor massaproductie van hun auto en (mede) daardoor liep hun techniek dood.

Misschien nog sterker is het voorbeeld van de accubouwers. Zij werden zo in beslag genomen door de ontwikkeling van kleine accu’s om auto’s te starten, dat ze vergaten te kijken naar de mogelijkheden van elektrische auto’s.

Ook de ‘unfamiliarity gap’, dat wil zeggen de angst voor (investering in) het onbekende kan de lock-in versterken. En de huidige economische crisis werkt in het nadeel van schone energie want ‘the alternative energy system is very prone and vulnerable to external perturbations’.

In een e-mail licht Dangerman een interessant aspect van zijn verhaal nader toe. Industriële revoluties, schrijft hij, zorgden historisch vaak voor nieuwe energietechnologieën, behalve de vijfde en meest recente, de IT-revolutie. De enorme scheppingskracht en de kapitaalaanzuigende werking van zulke revoluties is nodig voor een globale energietransitie (van hout naar kolen via stoomtechnologie, van kolen naar olie via de verbrandingsmotor). De computertechnologie heeft juist bijgedragen aan het op slot zetten van het bestaande energiesysteem:

1. Het leidde tot een ongekende versterking van het door korte termijn belangen gedreven financiële systeem, vooral doordat via IT enorme grip op het wereldwijde financiële systeem werd verkregen en de efficiëntie van geldstromen enorm werd verhoogd. Het economisch paradigma dat het financiële systeem propageert, verhindert onzekere lange termijn investeringen zoals die in duurzame energie.

2. Het verving de ‘oude’ olie-economie niet, maar het versterkte die economie juist doordat IT de productie- en transportprocessen efficiënter maakte. Op lange termijn kunnen nieuwe energietechnologieën daar natuurlijk ook van profiteren, maar de ‘deep pockets’ van de gevestigde energietechnologieën hebben de afgelopen veertig jaar extra voorsprong genomen.

Dangerman en Schellnhuber stellen voor om aandeelhouders medeverantwoordelijk en financieel aansprakelijk te maken voor de milieuschade die bedrijven aanrichten. Op dit moment bestaat er volgens hen een ‘wanverhouding tussen bedrijven en het milieu’.

The mismatch in question is especially conspicuous in the energy system and its specific relationship between the shareholders’ legal position and the production of negative side-effects (e.g., through deep-sea or polar drilling for oil). The relationship is damage-sustaining in that (1) it conserves capital flows and vested interests in industries that are proven to be damaging and (2) liability is expressly excluded. It also is damage-increasing by facilitating additional/new capital flows into unsustainable industries.

Aandeelhouders gaan voor winst op de korte termijn, ook als dat ten koste gaat van de leefomgeving. Dus vragen de auteurs zich af:

if shareholders had clear-cut liabilities and had to consider these responsibilities in all their activities, would there still be massive investments in CO2-producing and polluting coalfired power plants or, indeed, in any technologies that clearly create extensive damage?