Commissie-Levelt: Stapel kon frauderen door gebrek aan kritiek

Stapel kon frauderen door gebrek aan kritiek

Dymph van den Boom (rechts), rector van de Universiteit van Amsterdam aan het woord over het eindrapport naar de fraude van voormalig hoogleraar in de sociale psychologie, Diederik Stapel, dat is opgesteld door de commissies-Levelt, -Noort en -Drenth. Volgens het rapport heeft gebrek aan een kritische wetenschappelijke cultuur ertoe geleid dat Stapel jarenlang onopgemerkt heeft kunnen frauderen. Foto ANP / EVERT ELZINGA

BinnenlandWetenschap

De wetenschap heeft gefaald. Het uitoefenen van kritiek, iets dat de wetenschap bij uitstek predikt, is totaal veronachtzaamd. Dat zei de voorzitter van de commissie-Levelt vanmiddag tijdens de presentatie van het eindrapport over de onderzoeksfraude van de ontslagen hoogleraar Diederik Stapel.

De collega’s van Stapel hadden kritischer mogen zijn. Voorzitter Pim Levelt gaf een paar voorbeelden van de in totaal 55 fraudegevallen - waaronder tien promotieonderzoeken - van Stapel: een niet welgevallig onderzoeksresultaat werd weggemoffeld, een resultaat waarbij een nihil effect werd gemeten werd niet gemeld enzovoort:

“Zo krijg je resultaten die te mooi zijn om waar te zijn. Duidelijk zichtbaar onmogelijke uitkomsten werden niet opgemerkt. Het was slodderwetenschap.”

Het geval Stapel is niet exemplarisch voor de stand van de wetenschap in Nederland zei de voorzitter, maar zijn publicaties telden wel vele co-auteurs, maar liefst zeventig, die ook geen onraad roken. De artikelen doorliepen bovendien het hele proces van reviewing, waarbij door eindredacteuren en reviewers soms zelfs werd geadviseerd om bepaalde resultaten weg te laten als die een betoog niet ondersteunden. De rol van drie co-auteurs wordt nog onderzocht.

“Hier heeft de kritische wetenschap gefaald van hoog tot laag. Geen wonder dat het zo lang duurde voordat men erachter kwam. Ik ben blij dat de klokkenluiders doorzettingsvermogen hebben getoond.”

De zaak kwam aan het rollen vorig jaar toen leerlingen van de Universiteit van Tilburg de boel niet vertrouwden en naar de rector stapten.

Levelt: voorkomen is beter dan genezen

Het gebrek aan de kritische cultuur neemt echter niet weg dat Stapel geen enkel argument heeft dat zijn handelen kan goedpraten, zei Levelt. De commissie beveelt aan om zoveel mogelijk maatregelen te nemen om de kansen op wetenschapsfraude zoveel mogelijk te verkleinen.

“Je kunt het onmogelijk helemaal uitroeien. Voorkomen is beter dan genezen.”

De commissie-Levelt nam de afgelopen maanden met de commissies-Noort van de Rijksuniversiteit Groningen, en -Drenth van de UvA, al het werk van Stapel onder de loep. De ontslagen hoogleraar werkte op het moment van de fraude zowel bij de UvA en in Tilburg, en had in Groningen gewerkt.

Commissie-Drenth

Een juridisch bewijs voor de fraude kon niet worden verkregen, zei de voorzitter van de commissie-Drenth, Pieter Drenth. In zeven van de 32 onderzochte artikelen zijn “statistische onwaarschijnlijkheden” geconcludeerd, waarvan twee als hoofdstuk in de dissertatie van Stapel hebben gestaan.

“Dat zijn dus statische bewijzen, geen juridische bewijzen. Voor de rechter kunnen die ontoereikend zijn.”

Er loopt overigens momenteel nog wel een onderzoek van de FIOD naar de praktijken van Stapel wegens mogelijk misbruik van onderzoeksgeld van de overheid.

De tijdschriften waarin de publicaties stonden, wordt gevraagd om die met terugwerkende kracht te verwijderen, zei Drenth. De voorzitter wierp ook nog de vraag op of iemands doctorstitel achteraf kan worden ingetrokken, daarvoor moet mogelijk wetgeving worden aangepast. Stapel trok zijn doctorsgraad overigens zelf terug vorig jaar.

Reacties universiteiten

De rectores magnifici van de universiteiten spraken hun dank uit aan de onderzoekers en de samenwerking met hun collega’s. De rector magnificus van de Universiteit van Tilburg, Philip Eijlander, zei in een reactie op een vraag tijdens de persconferentie dat de ruime steun aan Stapel, in de toekomst niet meer aan hoogleraren wordt gegeven. Stapel kreeg royale vergoedingen en toelagen.

“Daar zouden we op die manier nu niet meer voor kiezen.”

De reactie van de rector magnificus van de universiteit van Amsterdam, Dymph van den Boom was uitgebreider.

“Het is een scherpe veroordeling van de wetenschap. De commissie oordeelde dat van hoog tot laag de controle beter moet. Wij pakken de handschoen op.”

De UvA heeft volgens Van den Boom de afgelopen periode al meerdere maatregelen genomen waardoor de controle verbeterd is. De universiteit heeft onder andere een integriteitscode aangenomen, waardoor medewerkers makkelijker melding kunnen maken van onregelmatigheden.

Reactie Stapel later vanmiddag

Diederik Stapel is zelf ‘verbaasd’ dat de commissie-Levelt vandaag weigert zijn inhoudelijke reactie op het rapport samen met dat rapport naar buiten te brengen, meldde de Stentor eerder vandaag.

De commissie-Levelt bevestigt dat een reactie van Stapel niet is meegenomen. Volgens de rector van de Universiteit Tilburg is er een lange brief ontvangen en is ervoor gekozen die niet mee te nemen:

“Een openbaar aanklager neemt ook niet de pleitnota van de verdedigende advocaat mee in zijn betoog.”

Stapel legt naar aanleiding van het eindrapport een verklaring af. De verklaring is om 15.00 uur op NOS.nl te zien. Ook verschijnt deze week een boek van hem. Na de presentatie van het tussenrapport van de commissie vorig jaar zei Stapel spijt te hebben van de fouten die hij had gemaakt.

Lees meer over:
commissie-Levelt
Diederik Stapel
Dymph van den Boom
FIOD
Philip Eijlander
Pieter Drenth
Pim Levelt
Rijksuniversiteit Groningen
Universiteit Tilburg
wetenschapsfraude

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief